მთის კილოთა ლექსიკონი

(2) კითხვითი ნაწილაკია, რომელიც დაესმის კითხვის ქვეშ დაყენებულ სიტყვას. გუდამაყარსა და მთიულურში ა-ზე გათავებული სიტყვის შემდეგ ორ ა-ს შორის ვითარდება ჲ: მვიდაჲა, მკვდაჲა, შნაჲა. მას მახვილი არა აქვს, არც წინა სიტყვის უკანასკნელ ხმოვანს: მკვდაჲა? რ გესმის? მოხეურში კითხვა ინტონაციით გამოხატება.

(3) წინ დაესმის წოდებითში დაყენებულ სიტყვას, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ვისაც მიმართავენ, შორს არის: ა ონისე!

(1) ჴ, შემოკლებული აი (აჰა) ნაწილაკია, რომელიც ამჟამად დამოუკიდებლად აღარც კი იხმარება, არამედ ყოველთვის რომელსამე სიტყვასთან ერთად, იმის წინ. მაგალითები: აბეჩავ აი ბეჩაო, აეგ აი ეგ, აეგრ აი ეგრე, აეგრევ აი ამნაირადვე, აემ აი ამ, აეს აი ეს, აესრა აი ესრე, აეხლა, ეეხლა (<აი ეხლა) აი ეხლა, აისივ აი ისო, ამაგით მაგიტომ, ამანდით მანდედან და სხვ. (ჴ. მას.).

ნ. აბაჲმე.

თ. ბედოვლათი, არაფრის შნო რომ არ აქვს (ქართველებმა ბაბაყული იციანო“). ნ. აბუეტი.

მოჴ. მწუხარებისა და გაოცების შორისდებულია (აბაი-მე ყ. 320, 16 შეიძლება შეცდომა იყოს), აბაი-მე (ყ. 512, 11).

ფშ. (ვაჟა 280, 19) უეცრად, მოულოდნელად. შდრ. აშტაფა.

თ. გამოუსვლელი, უმწიფარი პური; ძნა და თივა გაუმშრალი; ნედლი ტყავი. ნ. აპატინა.

მოჴ. მიდებ-მოდება, უთავბოლოდ ლაპარაკი.

ჴ. გული მომივიდა.

მთ. გულ-ამაყი, მოუთმენი; მოჴ., ფშ. ავ-გული, ბრაზიანი.

თ. იტყვიან, ქმარს რომ ცოლი გაექცევა.

თ., აბელებს ჴ. აფაღარათებს.

მთ., ფშ., ჴ., აბეშიკი მოჴ., თ. სახაზინო ტყვეების მცველი, ტყაჩო. Объездчик.

ნ. ნაბეჩხარი, ხირხატი.

ავი კაცი, კვინწარი. ცუდი ენის პატრონი.

ნ. კარშიკი.

მოჴ. გვირილა, სომხის ბუბულა ჴ. (იყიდება).

ნ. ბირ.

ნ. დაჴამლული.

ჴ. გაუგებარი, უთაური; თავდაბალი; პირ-უტეხი („შაუწყინარი“). შდრ. დამბლა.

ნ. აბუეტი.

ნ. ბოტება

ფშ. ხისგან გაკეთებული რგოლი (უმეტესად ჲ ასოს მოყვანილობისა), რომლითაც თოკი მაგრად ეჭირება ტვირთს (ძნას, თივას, შეშას). მლეთესა და თუშეთში არ იციან. ნ. ავარტი.

(სპ. ბრ) ქვ. მთ. „ზავიანი კაცი რო იყოს, ტანოვანი, მსხვილი; აბროს არ იტეხსო (ქვ. მთ.) „ვითამ ისივ ის იყოს, წინათ რომ იყვო“. მლეთეში არ იციან (ალბათ იგივეა, რაც „აბრუს არ იტეხს“). შდრ. ბროიანი.

ფშ. (ვაჟა 164, 8), გუდ., ამბუეტი ჴორ. გაუგებარი, მიუმხვდარი, ყეყეჩი.

აიბურძგა ნ. ბურძგი.

ჴ. საომარი იარაღი (ჴ. მას.).

აბა (მომეცი), აჰლე აჰა (წაიღე), აილე აი.

ნ. აგერე.

(1) ჴ., აგებ ჴ., აგევ მთ., მოჴ. ეგემც თ. ეგებ.

(2) „მეჴევე ამბობს: წისქვილს აუგეო, ჩვენ ვიცით წისქვილს ჩავყარეო“ ჴ., ჩუჸუსხი თ.

ჴ., ეგეთი (ჴ. მას.).

მთ., მოჴ., (ყ. 16,25; 25,27; 247,7 ქვ.; 376,3), ფშ., ჴ., თ. ჰო, კი.

ფშ., თ. ჭურჭლის ალაგება, შენახვა. ავიგულე თ. ავიღე.

მთ. აი, აგარაჲ მოჴ. აგერაჲ ჴ.

ფშ., გუდ., მთ., მოჴ. დედაკაცი. ხევსურეთში არ იციან, თუშეთში ადამიანი კაციც არის და ქალიც.

ჴ., ადესი ფშ., ჴორ. ერთგვარი წმინდა პური. ფშავში მოდის, თუშეთში არ მოდის, არც სახელი იციან.

ჴ. ბანების სახურავად სახმარი ფიჩხი (ხის ტოტები), რომელსაც ჯერ ყარტი დაეყრება და ზემოთ მიწა. ზოგან, სადაც სიპი იშოვება, ადეშისა და ყარტის ნაცვლად სიპს ხმარობენ. ბანისათვის საჭიროა: კეზი, ხეები, ჭერი, ადეში, ყარტი და მიწა (ადეშისა და ყარტის ნაცვლად ზოგან სიპი იციან). ნ. ხეები.

ფშ., თ. პრესტიჟი, ადის გულისთვინ, ადს ნუ გაიტეხავ თ. სახელს ნუ წაიხდენ. „რად წარხვედი იქა? – ადის გულისთვინ წავედი, თორემ არ მინდოდა წასვლა“. „შენ რაღა სთქვი ესა? – ადის გულისთვინ ვთქვი“.

ჴ. ადის გულო! ასე მიმართავს ქალი ქალს ან ვაჟს და იმასვე ნიშნავს, რასაც მოჴეური „ჩემო ყველავ“. ვაჟი ამგვარად არ მიმართავს. „რაჴე გადიდებულ დაოს ზოგიერთა ადის გული“! (მოჴ.).

ჴ. ერთი წყრთა (გუდამაყარში ორი წყრთა). შამჯუღვილი ადლი ჴ. ერთი წყრთა თითებდამჯიღული.

ფშ., ადრევ მოჴ., მალედავ ჴ. დიდი ხანია.

ფშ., მოჴ., ადრიული მთ. შემოდგომაზე და ზამთარში გაჩენილი საქონელი და ფრინველი (გასაზრდელად ვარგა). ნ. ნელაი. ადრეული მოჴ. ადრე (აპრილში) მოხნული, მალეული ჴ., თ.

ფშ. ბალახია.

ნ. სანაყელი.

გუდ., ჴ., არტი მოჴ. იგივეა, რაც აბრაყვი ფშაურად (ნ.). თუშეთში არ ხმარობენ სრულებითო.

ჴ. „ცუდ-უბრალო რამე სახლში, ხის ბუნაგი ან ხისა რამე სახლში, ჯოხი ან ტარი, რაც რამე წარა-მარა იქნების“ (ბეს.).

ჴ. „უნაგირის უზანგა“ (ბეს.).

(რაზ.-ჭყ.), ქვ. მთ. „უნაყოფო ხე“. ჴადასა და მლეთეში არ იციან.

თ., ფშ. (ძვ.), ქათმის ძვალი, რომელსაც სანაძლეოდ გასტეხენ ხოლმე.

ფშ., მოჴ., თ. მლაშე ბალახია (იზრდება შირაქსა და ყიზლარის არემარეში). ზამთარში საუკეთესო საჭმელია ცხვრისთვისო. ნ. ყარღანი, წითელ-წვერა.

მთ., მოჴ., ფშ. შორისდებული წყენისა და ტკენის ნიშნად. ავაჲმე (ავამე), ავაჲ-შე (ავაშე), ავაჲ-თქვენ თ. იგივე.

ჴ. ა) თავისუფალი, უბეგრო (მაგ., თარხანი); ბ) უღელში შეუბმელი მოზვერი (ჴევსურეთში „აზატი“ ცხვარზე არ ითქმის).

(სპ.) ფშ., გუდ., მთ. ბერწად დარჩენილი ცხვარი, რომელიც არ იწველება, „ბატკან-აზადი ცხორი“ მთ., აზატი მოჴ. იგივე.

ჴ. ჯარიმა სასმელში (სამეტოდ დასალევი).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), აზაქარი ქვ. მთ., ტუტუცი, ცრუვი კაცი“. გაურჯელი, ზარმაცი; აზაქარი ფშ. ზარმაცი. „ეგ ჩვენში არ არის“ (მლეთე).

ფშ. ჴ., მოჴ. ასი მოკლული ჩლიქიანი ნადირი. კურდღელი, მგელი და დათვი აზარში არ ითვლებიან (ვაჟა, „ივერია“, 1886, №141). რამდენ აზარს შეასრულებს მონადირე, იმდენჯერ თოფი უნდა დამარხოს მიწაში სამ დღეს (ან რამდენიმე ხანს). ბევრია ისეთი თოფი, ოთხი-ხუთი აზარი აეთავებინოს. მონადირე ეუბნება თავის თოფს ერთ ლექსში: „სამჯერ კი დაგფალ მიწაჩი, ავათავე აზარიო“. ზოგიერთის აზრით აზარი ნიშნავს ათას მოკლულ წმინდა ნადირს (სპ. ჰაზრ „ათასი“), გომეწრელი ფშაველის ხიწუას ახსნით: „ძველთაგან გამიგონია: ასის ასია, შვილო, აზარიო“. „შვიდასიც გამიგონია“ (მოჴ.). ჴევსურეთში აზარი ჩამიწერია „ბევრის, უთვალავის“ მნიშვნელობითაც. ტაზარი ქვ. მთ. „ასი ნადირი, ფრინველის გარდია“ (მგელიც, დათვიც). თუშეთში აზარი არ იციან.

გუდ., ფშ. სიკვდილის მოწევა. „ტაზარი აგისრულდაო – შენი საქმე მორჩაო (ქვ. მთ.). „დაზარალდება რითიმე, მოუკვდება ვინმე, დაიცარება, დავარდება უკენ, მაშინ ვიტყვით: აზარი აუთავდაო“ (ფშ.).

თ., ფშ. ა) თავისუფალი (მაგ., აზნაური, თავადი); ბ) მშრალი ცხვარი, უბატკნო ცხვარი.

ფშ. ნ. აზანქარი.

(ყაზბ.) მიმართვა ძაღლისადმი, როცა უჯავრდებიან.

ნ. ზდვა.

ნ. ზეზ.

ნ. ასაზიდი.

ფშ., ჴ., აზრი მთ., მოჴ. ის არ სჯობს (სჯობდა), რომ... აზირ შენ წახვიდე ჩემს წასვლასა! აზრი მე წავსულიყავ! (მთ.), აზრი მე მამცა! (მოჴ.).

უაზრებენ ჴ. უცქერენ, უაზრებთ ჴ. ვუცქერით (ჴ. მას.) ნ. დააზრება.

ჴ., ფშ. ტალავრის აზღოტი გვერდში ჩასაკერებელი ნაჭერი (ახალოხისა, ჩოხისა), აზღუტი თ.

ს. ორბ., ჩუბ.

ჴ. ჰაი გიდი, არიქა; ათათა თ. ძაღლებს გაუჯავრდებიან.

ჴ., ფშ. (მათურასა და უკვენა ფშავში), ათენგენა ჴ. ერთ-ერთი დღესასწაულია ფშავსა და ჴევსურეთში. ათენგენობა მოდის მე-7 კვირას სულიწმიდის მოფენის შემდეგ. ათნიგენა თ. (კ. კეკელიძე იერუს. კანონარი VII საუკუნისა (გვ. 20 და 294).

ჴ. აი.

ნ. ამატება.

ფშ., ჴ., აკვანი. დაწნული აკავანი ნ. კორნილა.

თ. ყდა, აკაზმები თ. ყდანი.

ჴ. მეორედ გადაჩეჩილი მატყლი.

ჴ. აკაპიწება. დამკვართვა თ. ნ. კვალთ.

თ. აღკვეთა. ნ. დაკვეთა.

ფშ. ნ. კვრენცა.

თ. ნ. კმაზულობა, მართულობა.

(1) მოჴ. საწოლი კარების უკან, „საცა ნეფე-დედოფალი დააწვინიან“. მხოლოდ დიდ ოჯახებსა ჰქონდათო.

(2) ჴ. კიდობანი, ბეღელი (ფიცრისა, ქერის ჩასაყრელად), ჴარო (ჴარო და აკო ერთია ჴევსურეთში). ფშ. (რაჭ.-ჭყ.) „ფქვილის ჩასაყრელი, საფქვილე“, მთ., მოჴ. ფქვილისთვისაც და პურისთვისაც. მაღალია და გრძელი. ჴევსურეთში მას კიდობანსაც ეძახიან, მაგრამ აკოც იციან. თუშეთში არ იციან.

მოჴ. აგროვება, შეგროვება, შექუჩება. „ავაკოლტებთ“.

ჴ. თივის მოხვეტა. ნ. სულთა კრეფა.

თ. მური (ქვაბისა გარიდან).

დიდი მდინარე საზოგადოდ (შატილში, არდოტში, პირიქით თუშეთში, თუშეთის გომეწარში): „რა დიდი ალაზან მოდიოდა თბილისშიო“.

(არაბ. ჰალლ) ჴ. მართალი (ჴ. მას.). ნ. სიალნე.

თ. დინჯი, ჭკვიანი (კაცი, საქონელი). საპირისპიროა მარჴე (ნ.).

ნ. გოგლომა.

თ. ნ. გარემო.

მთ., მოჴ., ჴ. საფქვილე ადგილის წისქვილში, რაშიდაც დაფქული იყრება. ნ. ქრიჯი. თეთრი ფიცარი გავთალე / წისქვილის ალატისათვი. / ლამაზს ქალს თოლი დაუდგეს / გვირგვინის ღალატისათვი (მოჴ.).

გუდ., ჴ. შეშების ჩამოსატანი, წნელისა. „შეშებს შეჰკრავს და არ დაიბნევის“. „ალაუში, ალაუში, / ალვის ტანი ამაუშვი“ (გუდ.). საჭმელია, ტყეში რი“ მთ. (ეს არის, ალბათ, ალოშა ფშ., რომელიც ბალახია).

ფშ., ჴ. წინდისად გამოცვლილი ძირი (ყელს ქვეშ). ნ. ალახა, საქუსლე.

მოჴ. აყალო, ყვითელი მიწა, თიხა, იხმარება სააგურედ და შენობის გასალესად კირის მაგივრად.

ჴ., ბაჩა ჴ. დაბალი ცხენი; ბაჩა თ. დაბალი (საქონელი, კაცი).

(თურქ.) გუდ., ფშ. ნაბდის ან ტილოს კარავი. თ. ნაბდის კარავი; ჴ. (შატ.) კარავი.

ფშ. (რაჭ.-ჭყ.) „ქართლურად ალაქანა, წინდის მეორედ გამოქსოვილი ძირი“, მთ., მოჴ. წინდის საქუსლე. ნ. ალაქანა.

(1) (ჭყ. ალაყი) ჴ. თივის ან მარხილის წინ ამოსადები კავი (მთიულეთში ჯაჭვი), რომ შეაჩეროს და არ გაცურდეს, მარხილის შესაჩერებელი კავი. საზოგადოდ სათრევის ქვეშ (თივისა, მარხილისა, შეშისა) გაგდებული კაპებიანი ჯოხი, რომელიც მიწას ფხაჭნის და სათრევს უშლის დაღმართზე დაცურებას. თუშეთში არ იციანო.

(2) გუდ., ქალამნის თასმა ფეხის მოსაჭერი. ალაჴი მოჴ. ბანდულის (ნ.) ან ძირახლის (ნ.) შესაკრავი თასმა ფეხის სავარცხალზე. საალაჴე ჴ. ფეხის ნაწილი სავარცხლის გვერდზე. სალაჴი თ. (<საალაჴე?) შარვლის ტოტის ქვეშ მიკერებული თასმა, რომელიც ფეხის გულს ამოედება.

(3) მთ. ჴვირის ქვეშ (ნ.) ამოკრული ფიცარი, რომ ადვილად გაათრიონ. „ჴანდოში და გუდამაყარში საცურავას ეძახიან“ (მთ.).

გუდ., ვალდახი მოჴ. ნ. ალერდი.

ფშ., ჴ. თივის გადასაკრავი, ქარმა რომ არ გაფანტოს (იმავე თივისა არის). „ალერდი არის თივისა, გაგრეხილი თოკივით, როგორც თოკი, ხოლო თივისა, თოკზე სუსტია ბევრათ, რაკი თივისა არის“ (ბეს.). ალდახი გუდ., ვალდახი მთ., მოჴ. იგივე შდრ. ჭრო, ნ. ნაკრაული.

თ. ყინულის ნამტვრევები რომ მიაქვს წყალს.

(არხ.) ჩიტია.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ვისაც იარაღი მოჰკლავდა ან დაჭრიდა, იმ იარაღს პატრონს უნდა ეზღო სისხლი, იარაღი გინდ სხვას სჭეროდა. ამ საზღაურს ჰქვია ალმანი“. ამ ახნის პირდაპირ მიმიწერია: „შეცდომაა“ და ორი კითხვის ნიშანი დამისვამს. ჩემთვის ასე აუხსნიათ: ალმანი ფშ. (წინათ) იყო დაჭრასა და მოკვლაში შესარიგებლად აღებული საზღაური (მაგ., კარგი რამ იარაღი, ცხენი, მამული და სხვ.).

მოხ. მაგიერი. „შენს ალმანზედ მამივიდა ჩხუბი – შენს მაგივრად, შენს თაობაზე, შენი გულისთვის“.

ფშ., მთ., მიწის მოხვნის რიგი რამდენიმე მეზობლის შეამხანაგებისას. როცა რამდენი უღელი ხარით ხნავენ და არა ჰყავთ საკმარისი ხარები, მეზობლები შეერთდებიან და ხარებს ერთურთს ათხოვებენ. ერთ დღეს ერთი მოხნავს, მეორე დღეს – მეორე. ამგვარად მიწის მოხვნის რიგს ჰქვია ალო. „ახლა ჩემი ალოა, არა ჩემიო, გაუჴდებათ ზოგჯერ ჩხუბი“ (მთ.). ნ. ჴარდღე.

ფშ. ბალახია.

გუდ., მოჴ., (ყ. 743,10 ქვ.) სიმინდის ცომი პატარა კუპატებად მოხარშული. ანტრია ფშ., ღურღუჭელი ჴ., გორდილა თ. (სიმინდისა), ღურღურღჭალი თ. (პურისა). ნ. ხამპალა.

თ. ლუდი.

ჴ., მძაჴველი მთ., ფშ. მცენარეა.

ნ. იაღლიში.

მოჴ., ჴ. შეჩვევა. „ალღო აიღა“ მოჴ. ხასიათი გაუგო. ალღო თ. ხასიათი, გუნება. ალღო აიღეს შეეთვისნენ ერთმანეთს. „ჴარი ჴართან დააბი და ალღოს ჸღებსო“ თ. შეეწყობაო. ალღო ფშ. ზნე. ნ. ანდე.

გუდ., ფშ., ჴ., თ. ძალი, სიმი, ლარი.

მოჴ. გამხდარი, მჭლე (საპირისპიროა ბაჩა).

ნ. არხაჯი.

ნ. ამოგება.

ჴ. ჯავრის ამოყრა. ვინ ამაიგდებს მტრის ჯავრსა (ჴევს. მას.).

ჴ. ამოსვლა. დილა ამაეს მზისასა დილას, მზის ამოსვლისას (ჴევს. მას.).

ჴ. ამახკრეფდ წყალს ჴ. ამოიღებდა წყალს (ჴევს. მას.).

(არაბ. ამნათ) გუდ., ჴ., ფშ., თ., შეხიზნული. მიმიწერია: გოგანა ჴ. (მაგრამ იქვე: ზოგან არ იციან).

ჴ. ნ. ანდე (2).

აუმატე გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., აიმეტე, აუმეტე ჴ., თ. სუფრა აალაგე.

აწა ამავიყრით თქვენს ჯავრსა (ჴევს. მას.). ნ. ამაგდება.

მოჴ. შესაკავებელი (ურმისა, მარხილისა).

ნ. აბუეტი.

მთ., მოჴ., ჴ., ოჩაჸ თ. ნ. ომენ.

ნ. ამატება.

ჴ. ამიტომ (ჴევს. მას.)

ჴ (არხ.) ფრინველია.

ჴ., ამირნიანი ფშ. დიდი დათვის ვარსკვლავნარი. მიმიწერია: შეიძლება ამირანიანი დიდი დათვის ვარსკვლავნარი იყოს და დარეჯანიანი პატარა დათვის ვარსკვლავნარი ნ. ჴარ-გუთანი და შაბათ-კვირა.

ამლათზე ფშ. უცბად, სწრაფად. „ამლათზე მივიდა და ამლათზე მოვიდა“; „შვიდსავ მარჯვენა ააჭრა ერთის ამლათის ხანზედა“ (ვაჟა, „ივერია“ 1886, №36).

მოჴ. ჩქარი, უეცარი (ცხენი, კაცი). „ამლათიანი კაციაო, ვიტყვით ჴელ-ფეჴიან კაცზე“ (გუდ.). ამლათიანი კაცი მთ. ფიცხი, ჩქარი.

ჴ. ნ. მლიაება.

ნ. ბოხრვა.

ნ. ბუბუნი

ძლივ-ღა ამააგო ენა (გუდ.), ამოაგო (მოჴ.). ენა ძლივს-ღა ამოაგნო (ყ. 317,7 ქვ.). ამააგნოდი „შააწუხოდი, დააღონნოდი“ (ალბათ ფშაურად. არ მიწერია, სად).

ფშ. „უწყინარი“, „გემრიალი კაცი“ (გუდ.), მშვიდობიანი (მთ.), ემოგემოდ თ. (ცხოვრება) ტკბილად, მშვიდად.

ნ. გნას.

ფშ., ამოდაჸ თ., ნება მოჴ., ჴ., ფშ. ნელა.

ამაამღერა გუდ., ჴ., თ. ამოათამაშა (ხმალი, ხანჯალი).

ნ. ჟიპან.

ნ. ჟიჟინი.

ნ. ჟუჟუნი.

ნ. რიდება.

თ. ალუდას (ე.ი. ლუდის) ამოსაღები საწდიდან (ნ.). რვლისა არის, კონჩხოს ჰგავს (ნ.).

ჴ. ნ. ტოლება.

მოჴ. ნ. ტორვა.

ამოვიქამთ ფშ. ამოვიღებთ.

ამოსვლა (ყ. 734,4 ქვ.), მზის წვერზე ჴ.

ნ. ჴდომა.

თ. საჩეჩლის კბილიდან დამრჩალი მატყლის (კვირტის) ამოწეწვა.

მოჴ. ნ. ლამპარიობა.

ჴ., ფშ. (რაჭ.-ჭყ.) ხეა, წითელ ნაყოფს ისხამს, ცოტათი კუნელს ჰგავს, ჭამენ“. გუდ., ქვ. მთ. ხეა, ნაყოფი აქვს ქუჩად ყურძენივით (ხუთ-ხუთი, რვა-რვა), თეთრად დაისხამს და, როცა დამწიფდება, გაწითლდება. პურადა მთ. (ჴადა), მჭადა მთ. (შონჩო).

ნ. მრეზა.

ნ. მრეშა.

ნ. ატკრეცა.

მოჴ. ნ. კორჯოხობა კორთან.

(სპ.) ჴ. ამხანაგი, საამხანიგოდ საამხანაგოდ (ჴევს. მას).

თ. ხო არ (კითხვისას).

ჴ. ალბათ

თ.უხეირო მარცვალი, ზრდას რომ ვერ აითავებს. ნ. ჭორღი (1).

ფშ. უგვანი ქცევის პატრონი, მასხარა, ნუ ანგლობ, ნუ ხარ ანგალი. უფრო მოვაჭრეები ხმარობენო.

ჴ. საზოგადო სახელია სხვადასხვა „ხატისთვის“ (კოპალა, კვირია, გუდანის ჯვარი და სხვ.). მოწაღმართე ანგელოზი (ჴ. მას.). ნ. ხთიშვილი.

„ეს დადგმული ტაბლაო მააჴმაროს შატილიონთ ანდაბსაო“ (ჩაჩ. 143). „მოხუც შატილიონთ გადმოცემით შატილიონთ ანდაბი ერთია და მასში სხვა სოფლის მოგვარეთა „სულები“ არ შედიან. შატილიონთ სასაფლაოც საერთო აქვთ, გამოყოფილი აქვთ მხოლოდ ანატორელებს“ (ჩაჩ. 143).

ჴ. შეძვრა, არევ-დარევა: ვაშკაცის დაცემაზედა / სრუ აინდგრივა მთა-ბარი“.

(1) გუდ., მთ., ჴორ., ჴ., თ. აზრი, გაგება. ანდე ვერ ავიღე, ანდე ვერ მივიტანე, ვერ მოვიანდევე ვერ მოვიაზრე, ანდეს მოვედო (გუდ.) გავიგე გულში. ანდე-ანდე გაიარა მთ. ალღო ხასიათი, ანდე ინსტინქტი.

(სპ.) გუდ., მთ., მოჴ. გადმოცემა, ძველი ამბავი. „ანდერძად არის თქმულიო“ მოჴ., ანდრეზი ფშ., თ., ანდრეზი, ანდრეძი ჴ. (ჴ. მას.)

ნ. ანდერძი.

(2), ამდ მთ. აი, ემანდჲ მოჴ., ამანდჲ

ნ. ნერღი.

ფშ. გაწურული ყველში შრატი. სელი ჴ., შრატი მთ., ანძლატი ს. (ორბ. ჩუბ.).

ნ. ატრია.

(1) ანძალაი მთ., ენძალა ფშ., ენძალაი, ვენძალაი მოჴ., ვენძალა ჴ. ბალახია, თეთრი ყვავილი იცის. „გაზაფხულზე იმაზე წინ არ მუა რა“ (მთ.). ბედრიანა ვენძალაო, / წელში მოხოლ სამჯერაო. / – ერთხალ მოვალ, მოვშავდები, / ისიც შავი მუჴლითაო (მოჴ.). — ენძელავ, თავს შემოგევლე, / იავ, შენ დამიტირია, / მოხვიდი, დაამშვენოდი / ჩემი საფლავის პირია (ფშ.).

(2) მოჴ. მოკაული რკინა რისამე ჩამოსაკიდებლად (კარგად ვერ ამიხსნეს ანძალის მნიშვნელობა. შეიძლება ერტი და იგივე იყოს მე-2 ანძალი და მე-3).

(3) (ყ. 445,16 ქვ.; 775,7 ქვ.) ანძა, ანძალი ამიბა (გუდ.) „მამაძულა თავი“. ანძალი ამიგო (მთ.) ყელში ანძალი გამიყარაო.

გულ-ანჯახი ფშ., გუდ. ამაყი, ძალიან გაჯავრება იცის, „ფიცხი კაცია, მოუთმინარი“ (მთ.); ავი, ანჩხლი (თ.).

ნ. საანჯმო.

გუდ., ფშ. მოჴ. დადასტურების ნაწილაკი. ყაზბეგს ყველგან „ჰაი-ჰაი“ უწერია, მაგრამ მოხევეებმა დამიდასტურეს, რომ ჩვენ „აჲ-ჰაჲ“ ვიცითო. ჰაჲ-ჰაჲ თ.

ფშ. ერთნაირი სამარხვო საჭმელია, ნიგვზით შეზავებული.

ნ. აბაჲ-მე.

მთ. (ჴადა) ნ. ყაპყატო.

ჴ. ახალი, ნედლი (ხორცი, ბალახი, ტყავი); არდადუღებული (ლუდი). აპატინა, აპატიტენა ფშ. ნედლი, გამოუვალი (ტყავი, ხე). აბატინე თ. გამოუსვლელი, უმწიფარი პური; ძნა და თივა გაუმშრალი; ნედლი ტყავი.

ნ. აპეური.

ფშ., აპაური, აპეური ჴ. ა) ტაბიკების შესაკვრელი ბაწარი, სამალდი. ბ) საკინძის შესაკვრელი (პერანგზე, ჩოჴაზე), პერანგის საკინძეზე გადასახვევი ბაწარი; გუდანურის წინ შესაკრავი ზონარი. აპეური მთ., მოჴ. იგივეა, რაც ხევსურული კვალა.

(ყ. 680) გაღატაკებული აზნაური, რომელსაც გვარიშვილობით მოაქვს თავი.

თ. ბალახია. ნ. მამალი.

ჴ., ფშ. (ვაჟა 18.1 ქვ.; 25,3 ქვ.) არა და, წინააღმდეგ შემთხვევაში.

მთ. უსახელო თითი („უფრო სკოლურიაო“, მიმიწერია). ნ. თითი.

ჴ. მდინარე. თერგი მოხევეებისთვის არაგვია: ჴევსურეთის არაგვი, ფშავი არაგვი, მთიულეთის არაგვი, გუდამაყრის არაგვი, ჴევის არაგვი. არაგვის წყალა ახიელის გვერდზე ჩამომდინარი ხევი.

ჴ. თუ ვინმემ ასე თუ ისე მონაწილეობა მიიღო კაცის მკვლელობაში, მასაც ახდევინებენ ფულის განსაზღვრულ რაოდენობას. ამ გადასახადს ეწოდება არბითი.

ჴ. ჯოხი, ხელში დასაჭერი (ჴ. მას.).

ჴ. ადგილი კედელსა და ქაზდარს შუა, უკანა ნაწილი სამყოფოში, ყურე – ყვერფს ზემოთ კედლამდი, ყვერფნი კერა, ქაზდარი – კერას ქვემოთ (თავისუფალი ადგილია. მას მოჴევეები შუა-ყანას უწოდებენ), არდაბაგა – ქაზდრიდან კედლამდე. ნ. ქაზდარი.

მთ., ფშ. ზღაპარი.

გუდ., მთ., მოჴ. დიდი სიცივე, ყინვა; დიდი თოვლი (გუდ., ფშ.), „მძიმე თოვლი რომ მუა“ (მთ.), არზანი თოვლი მოვიდაო (მოჴ.).

ჴ., არზამი ჴ. (შატ.) სველი.

ნ. ორზაპი.

ჴ. მოკლა. მარჯვნივ აართვა მჴარია – მარჯვნინ მოუარა.

ჴ. „მზის შუქი რაზედმე დამდგარი“ (ბეს.). ტუტილის კიდურთ ნისლი დგას, / არილს გაიგდებს მზისასა (ჴ.)

...ც არის: ცოტაც არის (ყ. 6,7).

ჴ. არიქა, არიქათ ჴ. არიქა (მიმართვა მრავალს) (ჴ. მას.).

ნ. არნადი.

გუდ., მთ., ფშ. ერთგვარი ნიჩაბი თოვლის გადასახვეტად. არნატი ჴ. (შატ.) ზვავის მოსახვეტი; არნაგი ჴ. თოვლის გადასახვეტი. თ., მოჴ. არ იციან.

მოჴ. ნ. ავარტი.

ფშ. შემოსაჭერი რისამე. არტახები თ. სალუდე ტომრების დასაწურავი კეტები. ნ. ტანკაი.

მოჴ. ურემზე ცხენის გამოსაბმელი თოკი (როცა ცხენი მიჰყვება ურემს).

ჴ. თ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.) სოკო, რომელსაც არყის ხე ისხამს. „არყი ისხამს და ამ სოკოსაგანა ბურთებს თლიან ბალღები“. აბედსაც აკეთებენ (ჴ.), არ იჭმევა.

მთ., მოჴ., (ყ. 9.30), ფშ., ჴ.; არც რა გუდ., მოჴ., ფშ., არც რა, აღარც რა თ.

ჴ. სრულიადაც არა.

მოჴ. (ყ. 493,7 ქვ.; 758,15 ქვ.). ცეცხლის საჩხრეკი რკინისა (ყანობელის ახსნით), მაშა „მაყვალამ არცისკანათი ცეცხლი გამოიტანა“. ბორწკალი ჴ.

ნ. ბოლო არწივა, ჩიტთ არწივა.

ზ. ფშ. (ზოგმა არ იცის) ცხვრის დასაყენებელი ადგილი „ბინის“ მოშორებით. ნაარხაჯალი ნაწიდვარი (ჭყ.), ცხვრის ნადგომი. ნ. ნაწიდვარი.

ჴ., ფშ. ვარხვი თ. მეტად დიდი ფრინველია (ორი ინდაურის ოდენა, ყაჯირზე მეტი), ყვითელნისკარტიანი. მარტო ნისკარტს არშინის სიგრძე ექნება. ერთ ხევსურს მისი ნისკარტისაგან ხანჯლის ქარქაში გაუკეთებია. ძალიან იშვიათად დაჯდება მიწაზე. ჭამენ. შდრ. ვარხჳ სახისმეტყველში1.

მთ., მოჴ., ჴ. ფშ. გამაგრებული თოვლის ნამქერი, ხის ფოთლებზე და ტოტებზე გაბმული თოვლი; დღისით მზისაგან გამდნარი და ღამით გაყინული თოვლი (ფშ.).

მთ. (რაზ.-ჭყ.) ავი კაცი, მოჩხუბარი. „არხიმზე დგასო, არხიმზე არიო, კაცს რომ არ ეპუება, რომ კერპობს“. „ჩვენში ეგ სიტყვა არ არი“ (მლეთე).

ჴ., არჯაკელი თ., არჯეკელი მთ. (ჴადა), ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მთის ბალახია“. „მხლოვანში ვურევთ“. „არჯეკალა დავკრიფეო“. ცხვარს ვნებსო. თუ მოხარშეს, მხლად ვარგა.

გულ-არჯალი ფშ. ავი, ბრაზიანი. ბოზო, რას ამბობ, დიაცო, / არჯალო, აუგიანო? / უწყლო, უღარო წისქვილი / მთაში ვის აუგიანო? (მერკ. 13).

(პირიქითში) არა.

მოჴ., თ., მანქანა ჴ., სამანქნე ფშ. წისქვილის ფეხის ასაზიდ-დასაზიდი.

ჴ. თითქმის იგივეა, რაც ოჯინჯალა საჯავახოში (ოჯინჯალა კერის თავზე სხვენზე მიკეთებული კაპებიანი ჩამოსაკიდი). საყრები გუდ., აყრები მთ., აყარი მოჴ., ფშ.

ჴ., ბერ-ზორა მთ., სულდგმული მოჴ. ნ. ბერ-ზორა, სულდგმული.

შემომაკვდება ეს ასეთ-აგეთი (ყ. 223,8 ქვ.).

ჴ. აი, (ძვ. ქ. აჰა ესერა) ასერ-ასერ ფშ., ჴ. აი, აი; დახე, დახე.

ჴ. ერთი ასად(?) (ჴ. მას.).

ფშ. ცუდი ყოფაქცევის ქალი, კახპა (მიმიწერია: შესამოწმებელიაო). ნ. წარა-მარა, ქრიანი.

ნ. ესკალა.

თ. აქეთ.

თ. ნ. სრევა

ჴ., მოჴ. ნ. სრევა.

მთ., მოჴ., ჴ., ფშ. ცეცხლის ასაღები და გამოსაცხობ პურზე დასაყრელი (ნიჩაბივით), რკინისა; საფხეკელი ცომის ასაფხეკი ვარცლიდან. ვარცლის ასტამი ჴ., ყვერფის ასტამი ჴ., აშტამი მოჴ., ასტამაჸი თ. ცომის მოსაფხეკი.

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. საქონლის ფაშვის დაკეცილი ნაწილი. მღვდლის მოსე კავკასიძის სიტყვით, ზემო იმერეთში მას წიგნარას ეძახიანო. ცხრაფურცელა ჴ. (შატ.), გუბჯაჸი თ. „ქართველები კუჭს ეძახიან“ (თ.).

ჴორ., გუდ., მთ., ერწ. სიმწიფეში ახლადშესული (მსხალი). არც მწიფეა და არც მკვახე. ფშავში არ იციან. ნ. დოილა.

აიტკიცა (ყ. 819,7 ქვ.), აიმტკრიცა გუდ. იწყინა, გაჯავრდა, გაგულისდა.

მოჴ., ჴ. აბურძგვლა, ფერის წასვლა (სიცივისაგან).

მოჴ. პური რომ ვრ გამოცხვება.

ჴ. ქაღალდი, ატრეტი გუდ., „პირველად რომ ქაღალდის ფული გაჩნდა, ჩვენც (გუდამაყრელნი) ატრეტს ვეძახდით“. ნ. თეთრი.

მთ., მოჴ., ანტრია ფშ. თხლად მოხარშული ცომი. მოხარშავენ (რძეში ან წყალში), გაათხელებენ და წვრილ-წვრილად დაჭრიან. ღურღუჭელი ჴ. ნ. ალტამა, გორდილაჸი, გუგლუმა.

ნ. ამატება.

თ. მომწვანო. აფე თაგვი ნ. თაჴვი.

ჴ. დიდი კოვზი, ქოშაი მოჴ. (წოვა-თ. ჸაბიკ).

ჴ., ფშ. ნ. ფორთქლ.

აიფრო ფშ. აიკლო (?); აიფრა ჴ. დაიბრიყვა, შაიფრო გუდ. დაიბრიყვა.

ნ. ფუშრუკი.

ჴ. ფხიანი, მარდი, ყოჩაღი.

„აქა-და გრიგოლაი ეჯიბრების იაგოს, მთელი სოფელი უნდა აგვრიონ“? (ყ. 257,2 ქვ.) „მოჴევეებმაარ იციანო“, მიმიწერია.

თ. ქორფა ბალახი. ნ. მწვანილი.

ფშ. (ვაჟა 366,13), (რაზ.-ჭყ.) ამბავი, ანეგდოტი (არ.), გაიქიავა ფშ. არაფრად ჩააგდო (კარგად ვერ მიხსნიან). „ქართველებისა არის“ (თ.).

ჴ. აქედან (ჴ. მას.).

(არ.) ჴ ექიმი, მკურნალი (ჴ. მას.).

ნ. ქიმიტი.

მოჴ. რამდენიმე ურემი ერთად გზაზე. აღალბაში მეურმეების მეთაური, ქარავნის უფროსი. აღალბაში ყ. 658,16 ქვ. ამბოხების მოთავე, მეამბოხეთ ხელმძღვანელი.

ჴ. აღარსად; აღარცაით ჴ. აღარსაიდან (ჴ. მას.).

ჴ., თ. ნ. აბირება.

თარგი (ტანისამოსისა, ქუდისა, ფეხსაცმლისა). აღე თ. სქემა, ნასახი, მაგ., ბავშვი რომ მოსწყდება უკვე გამოსახული. „გამჴდარი იყო ისე, აღე-ღა დამრჩალიყო“ (თ.).

(1) (ალღოსი) ნ. ალღო.

(2) ნ. პირის დაჭერა.

თ. ბევრმა არ იცის), ფსლიკვი ფშ. ხვლიკი მსვენი თუშეთის გომეწარში (და სხვაგანაც ყველგან) საზოგადოდ ხვლიკია. შიტყორი ჩაღმელებმა იციანო. შიტყორი თ. ტინტილა, პატარა ხვლიკი, აღვარტი დიდი ხვლიკი. ნ. ფსვენი.

ფშ., ჴ., თ. აღდგომა (ქრისტიანთ დღესასწაული).

ჴ., თ. ნ. ხრჭიალი.

(1) თ., ყონდი ჴ., ხალიკი მთ., საყადელი (გურიაში) დადგმული შეშა. ნ. ხალიკი.

(2) ფშ., მოჴ. ნ. ასაყარი, აყრები მთ., მოჴ. ნ. საყარი. აყარი მოჴ. ნ. ყავარი.

მთ. მაღალი გაიზარდა (ყაბა, ბალახი), აყვირდა ფშ., მოჴ., თ., გამყავრდა ჴ.

ნ. აყევრება.

მთ., ფშ., დიდი ტანის კაცი, მოჴ. უშნოდ მაღალი, ჴ., თ. წვრილ-მაღალი. აწმაყული თ. (თუშებმა „აყლაყუდა“ იციან, მაგრამ თუშური არ არიო).

ნ. აძმორება.

ჴ. ნ. ცხრეული, გორილა.

ფშ. დალბა.

ნ. აძმორება. აშმორებული მოჴ. ნ. დამშმარი.

მოჴ. ნ. ასტამი.

ჴ. უეცრად, ნ. აბაშტად.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ტარ-მოკლე ნიჩაბი“, ასტამის მაგივრობას ეწევა.

ნ. ჩქამი.

გუდ. ნ. ჩქროლა.

გუდ. ბავშვივით ათამაშებული.

ჴ., თ., ფშ., გუდ., მთ., მოჴ. ნ. ცხროება.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „აყროლება, დასავლეთ საქართველოში აშმორებას იტყვიან“. აშმორება მთ., მოჴ. დამჟავება და სუნის გამოცემა (პურისა, ყველისა), აყროლება ჴ. (ყველზე), დამძიმება ჴ. (პურზე).

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ხმის გაცემა, დალაპარაკება. ასძრახდ ჴ. ხმა გასცა, დაელაპარაკა. ნ. ძრახ.

ჴ.ახლა (ჴ. მას.), აწ, ჲაწ ნ. ეეწ.

ნ. წერიება.

ნ. წევა.

თ. აყლაყუდა.

ჴ. (შატ.), მაჴაობელი ფშ. „იფქლს გაერევის“. მრგვალია ნაცვერცალასავით და პატარა. ნ. მაჴაობელი.

თ. მახის სასხლეტი. ნ. საჭე.

ჴ., აჭკანტა თ. ნ. ჴატჴვერა.

თ. ახმაურდა. აჭკვავდა ფშ. ახმაურდა, აჭკვავება თ. ნ. ძრახ. დაჭკვავდა ფშ. დადუმდა.

(არაბ.) ახია თქვენდ ჴ. ახია თქვენზე. ახში თ.

მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ახალგაზრდა, მრ. რ. ახლები, ახალნი, ახალგაზრდები.

ნ. ნაყვერი.

ფშ. (ვაჟა 43, 2 ქვ.) ჴ., გუდ. ახალგაზრდები.

თ., ახალ-ყოილნი გუდ., მთ., მოჴ., ფშ. (ვაჟა, „ივერია“, 1886, №34) ახლად დაქორწინებულნი.

(ეს ფორმა უფრო ხშირია) მთ., ფშ. ხბო-მოგებული ფური, ერთი წლისაც რომ იყოს (კარგად იწველება). არის კიდევ ბერწი მეწველი და ბერწი მშრალი.

ჴ., თ. პატარძალი ნ. ზალი.

თ. ნ. ბოცორაგი.

ჴ. ახლოდან.

გუდ. ნ. ნაყვერი. გუდამაყრელი მარწმუნებს ახო უნდაო (მთიულეთშიდაც ახო მითხრეს). „აჴოს ჩვენ ხატობას ვეტყვით“ (მთ.).

(ბაკურჴევში) ნ. ხრჭიალი.

(1) თ. (მხოლოდ პირიქითლებმა იციანო): არ, აჴე! როგორ არა, აჴე; მე არ ვიყავ, აჴე. „სიტყვის ლოღათია“.

(2) ჴ. ნ. ჴდომა.

ჴ. (შატ.) ახალ წელს ბავშვები მოჰკლავენ მყვარს (ბაყაყს), დაჰკიდებენ ჯოხზე და ჩამოივლიან სოფელს. ზოგი არაყს დაალევინებს, ზოგი ხმიადს მისცემს, ზოგიც ხორცს მოუჭრის.

ამეჴირა ფშ., ჴ., მოჴ. მიშარა. აჴირებული.

ნ. ახო, ნაყვერი.

თ. ნ. აჴჯაჴიანი.

ჴ. უსწორ-მასწორო, მიხვეულ-მოხვეული, ცოტა კლდიანიც (გზაზე ითქმის), ოღრო-ჩოღრო (ადგილი). აჴჩაჴუნაჸი თ. ოღრო-ჩოღრო.

(არაბ.) ნ. საღონი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ბრიყვი, გაუთლელი“, მთ. გაუგონარი, კერპი, რომ არ ეყურება, ჯიუტი. ჴ., თ. გაუგებარი (არაბ. არა არაბი, სპარსი; გამოუცდელი).

ნ. დასაკოდი ცხოველი.

(?) გუდ., მთ., მოჴ., ნ. მეჯი.

მოჴ. (ყ. 18, 13 ქვ.; 49, 18; 51, 17; 126,2 ქვ.) შერცხვენის გამოსახატავი შორისდებული. ნამუსი აღარა გაქვსთ, აჰუ! აჰუ თქუენს ნამუსს! აჰუ, მშიშარაი ყოფილხარ! აჰუ, დიაცი ყოფილხარ! ეჰუ გუდ., ჴ., ფშ., ჸჰუ გუდ., ეჶუ ჴ.

ჴ. აჰა (აიღე) (მაგ., ლუდს რომ არიგებენ), აჰალეღ ჴ. (აჰა-ლე-ღ) აჰა (ჴ. მას.).

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ძიგძიგი, კანკალი, ცხროება (სიცივისაგან). „აბაბანებსო“.

ჴ., თ. პაპა.

მთ., ფშ., ჴ. ძალიან დიდი დათვი. ბობრი დათვი მოჴ. მძლავრი დათვი. ფაფრი თ. იგივე.

მოჴ. ცემა-ტყეპა.

„წითლი ბადაგით მთვრალია“ ჴ. „სისხლით მთვრალი, მომკვდარი“ (ბეს.).

ფშ. გათლილი ხე, რომელშიც ჩამჯდარია ქვემო წისქვილის ქვა.

(არაბ.) მოჴ. ფარჩის გამყიდველი. გუდ., მთ., ფშ., ჴ., თ. ჯანჯალი ვაჭრობაში, „ძვირი“, „ძვირად გამყიდველი“ (საწინააღმდეგოა იაფი).

მთ., ბუზალაყი ფშ., ხათა მოჴ., ბუყი ჴ., თ., ნაწური ჴ. (შატ.) არყის ნახადი, არყის თხლე, „არაყის გამონახადი“ (რაზ.-ჭყ.).

მთ., ფშ., მოჴ. ლამ-კირი, ლამში არეული კირი კედლების შესალესად (ჭყონიას „ბაქთაში“ კორექტურული შეცდომა მგონია).

ჴ. თათხვა (ფეხებისა).

გუდ., მთ., ფშ. (ვაჟა 378,7), ჴ., თ. „ბაი-ბუად არ ჩამაჩნდაო“ მთ. არაფრად მიმაჩნდა, არაფრად ვაგდებდიო.

ყ. 274,14.

ფშ., გუდ., მთ., მოჴ. ოჴერ-ტიალი, უპატრონო (საწყევარი სიტყვაა). „ო, დედო, შე ბაითალმანო“ (ფურს ეტყვიან) (არაბ. ბაჲთ ალ მლ სახელმწიფო ხაზინა).

ჴ. ჯამი (ჴ. მას.), ბაკანი ჴ. გობი (ჩაჩ. 31). ნ. საბაკნია.

(ს. ხმიადი) ფშ. ცუდად გამომცხვარი პური (ან ცომი იქნება, ან გაუფუარი და სხვ.) „ქისტებიც ბალარჯს იტყვიან“ (ფშ.), ჴ. უსუფთაო.

ნ. გველთ ენა.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ბალახის ჩასვლა, შემოდგომით რომ გახმება და ჩაიფშვნიტება“, ბალახის ჩასვლა თ.

ჴორჴში იგივეა, რაც ვალდახი მოჴ.

(ვაჟა 20,4 ქვ.), ფშ., მთ., მოჴ., ჴ. დაჭრა, გაჭრა (საქონლისა, ტყისა). თ. არ იხმარება.

მოჴ., თ. დაყვავება, მოფერებით მოტყუება. ფშ., ჴ. მოტყუება, ღალატობა. დაიბალითა მოჴ., ჴ., ფშ.

ჴ. მაცილი, „კაცს რომ გამეეკიდების ღამით“ (ფშ.), ეშმაკი (კაცზედაც ითქმისო). ბალინჯობა მოჩვენება (სიზმარში). მებალინჯე ჴ. ეშმაკი, ბალინჯი გუდ. მარცხი, უბედურება, მთ. ხაიბარი, ულაზათო. „ბალინჯი კაცი გამოიდაო“ (მთ.).

(სპ. ბლიშ) მთ. ნ. სასთაული.

გუდ., მთ. შვილი (ქალიც და ვაჟიც). ბალღი, ბალღაი მოჴ. ვაჟი (მხოლოდ): „ბალღაი ჰყავს თუ ქალაი? – ბალღაი (მოჴ.). ბალღი ფშ., თ. ყმაწვილი, ბავშვი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მიწის ნიადაგი“. მთ., მოჴ. ძირიანი მიწა, კაი მიწა, უქვო. ჴ. კაი მიწა, თ. (იშვ.) იგივე.

ნ. დასაბამი.

ბანზედ შესაჴდომლო ჴ., ცალბანი ჴ. ერთსართულიანი სახლი.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ. (ჴ. არ იხმ.) მოცდენა, დაგვიანება „საქმეს ნუ აბანდებ“ (გუდ.) – საქმეს ნუ აგვიანებ. დაბანდება ფშ., მთ., ჴ. დაგვიანება საქმისა: საქმე დამებანდა, „ფული დამებანდა“ (ვერ ავიღეო); დავბანდდი დავბრკოლდი. გაბანდება (საქმისა) ფშ., გუდ., მთ., მოჴ., თ. აწეწა, დაბრკოლება, დაგვიანება (ჴ. არ იხმარება). თ. გახლართვა, საქმის დაშლა.

(1) თ. დაკერება.

(2) ჴ. ჯღნის (ბანდულის) ძირის გამოქსოვა თასმებით.

მთ., მოჴ. „მთაში სასიარულო ქალამანი, რომელსაც ძირები წვრილის ღვედითა აქვს დაწნული. თვით ამ ღვედებს საბანდს ეძახიან“ (ყ. 516). ნ. ჴუნჩა, ძირ-ახალი, ჴუნჩაჸი (მრ.ჴუნჩაჸები) თ. „ჩვენ უფრო კოხუჯსა ვჴმარობთ“ (მთ.).

ნ. ნაბარევი.

(არ.) ჴ. წყალობა, ხვავი (მოსავლისა) (ჴ. მას.).

(არ.) ყოჩაღ, ვაშა.

ჴ. ტვირთი საზოგადოდ, კერძოდ „თივის კონა შეკრული, სამი-ოთხ ფუთიანი თივა“ (ბეს.), რომლითაც ეხმარებიან, ონჩხრის შემთხვევაში, საქონლის საკვებ-უქონელ კაცს ზამთარში. ბარგან ნ. დაბარგანავება.

გუდ., ბარდალაი მთ. ნ. ფათალა.

ფშ., თ. ტილოს ან შალის დიდი ტომარა მატყლისთვის. ბერანდა ფშ., თ. ბარდნის თავის შესაკვრელი, თუშებში იციან, მაგრამ არ არის თუშურიო.

მთ., ფშ., ბრაბნის ჴ. მსხვილად თოვს (საწინააღმდეგოა იწინწკლება მთ. წვრილად თოვს).

ფშ., (ყ. 214,1; 624,10). ბარემდინ მოჴ., ბარამდე გუდ ., ბარემდე მთ., მოჴ., ბარემც ჴ. რა თქმა უნდა, ბარემ, ბარევალ თ. იგივე, ბარევალ ჴ. თუნდაც, უკიდურეს შემთხვევაში. ბარემდის, რომ... კარგი იქნებოდა (ყ. 759,21; 879,12 ქვ.).

თ. ლუდის სასმელი თასი, ხისა.

ჴ., მოჴ. ხარ-ფურის წივა (კალაპოტში ამოუჭრელი, კედელზე მიტყეპებული და გამხმარი). შდრ. დრემლა, ნ. ქურთი.

თ. ბრმა.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ჯოხზე გაკეთებული ჯვარი რძის სადღვებათ“. ზოგს ჯარჯი აქვს შემოხვეული. ბარნელა საჭიროა, თუ სახდღვებელი დგას და არ იძვრის (შდრ. ვორია). ბირინელა ჴ. (შატ.), ბურნელი თ. ნ. ჩხუტი (1).

ხანჯლის ბარტყი მთ. ნ. ლურსა.

რაზ.-ჭყ. „ავი სული, ამ სახელით აშინებენ ბავშვებს“. მე არ დამიდასტურეს.

მოჴ. მატყლის ნარჩენი გაპენტვის შემდეგ.

ნ. ფარსაკალი.

გუდ., მთ. ლეკური ნაბადი, გრძელბეწვიანი და დახუჭუჭებული. ბაჭკოიანი (ნაბადი) მოკლებეწვიანი.

მთ. ნ. ბაშლაჴა.

მოჴ. ნ. ბაშლაჴა.

(1) ჴ. ფიცხი ფოლადი (ადვილად გადატყდება); ფშ., მჭრელი ფოლადი.

(2) (ქვა, კლდე) ფშ., ჴ., გუდ., მთ., მოჴ. მაგარი. საპირისპიროა ჩეთი: ჩეთი კლდე მთ., გუდ., ადვილად დასაშლელი კლდე. „ბასრი-ბუსრი ხარ, ამირან“ (მოჴ.).

მოჴ. (ყ. 877,11 ქვ.; 1089,7) მაგარი ქვა, სალესავი ქვა.

(1) თ. ორ-კაპი ჯოხი ჯარაში, რომელშიც ჯარა ტარი ტრიალებს. ჴ. ჯარატარზე ჩამოცმული კვირისთავი (რგოლი), დვალი ფშ.

(2) მთ., მოჴ. დახლილი სიმინდი. დაბატდა მთ., მოჴ., გუდ. დახალდა. ბოტი, დაბოტდა გუდ., იგივე. შდრ. ბიჭონი ჴ.,თ., ფიჭვანი ფშ.

ჴ., ფშ., მთ. პატარა.

ჴ. ფეხების განზე გადგმა.

ნ. კუჭალი.

ფშ. ბალახია, მწნილად ხმარობენ.

ნ. ბიჭა ბატკანი.

ფშ., გუდ., ჴ., თ. „ხატი თემის „ბატონია“, თემი კიდევ ამ ბატონის „ყმა“ (ურბნელი, „ივერია“ 1886, №267). „გუდამაყრელბი ეძახიან ბატონსა“ (მთ.).

თ. ვირის ჩიჩვირი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „საქონლის შემაწუხებელი“ ბუზია ერთი. ბაურა ჰკბენს, მაგრამ ვერ აშინებს, ბზიკი აფრთხობს და არბენს საშინლად.

ჴ., მოჴ. პასუხისგება, კისრება. „ჩემი ბაღდავანი იყოს, თუ“... მე ვზღავ, მე ვაგებ პასუხს. „მე ვიბაღდავნებ“ ჴ., ბოღდავანი ფშ.

ჴ. (არხ.), ბაყონიკა ჴ. (გურო) ნორჩი ფიჭვი, მარნა, მარანა, თ. ფიჭვის ნერგი. შდრ. ბაყილა.

ფშ. (ყ. 17,17) ჩლიქების იმგვარი ბეჭედი, რომელიც მაშინ დაეტყობა, როდესაც, ცხენი უნალოდ არის. „ქიჩების შუა“ (გუდ.), ცხენის ფეხის გულში (რბილ ნაწილზე) გამოხატული ფიგურა. საბაყაყე მოჴ. ცხენის ფეხის შუაგული („საბაყაყე ამასჭრე“). სამყვრე ჴ.,

მთ. (ჴადა), კოვზის ტარა მთ. (მლეთე), კუდურა ფშ., სასალა თ., სანსალა მოჴ., სამსალა ჴ. თავკომბალა. სანსალა მოჴ., ჴ. კიდევ პაწა წყლის ჭიაა.

ნ. ოჟგალა.

თ. ნორჩი ხე. ბაყილა ფშ. და შიმელა ფშ. ერთია ორივე, მაგრამ ბაყილა უფრო ნორჩს ჰქვია, შიმელა ცოტა უფრო მოზრდილი რომ იყოს. ბაყილა ერწო, ფშ., გუდ., მთ., თ. ახალგაზრდა ხე (სამ-ოთხ წლამდი) ნერგად (უფრო ხეხილზე ითქმის). ბოყოლა, ბოყოლიკა (ბოყონიკა) ჴ.

თ. ჭუჭყიანო, პირ-დაუბანელო.

ნ. ბაყალიკა.

ფშ. გომბიო. ნ. ყოტი, მყვარი.

მთ. ნ. ბოყვი.

ჴ. (არხ.) ბაშკია მოჴ., მაშკა ჴ. პატარა ძაღლი, გოშია, „რუსული ლეკვი“.

თ., ფაშლაჴა ჴ., ბასლიყა მოჴ., ბასილყა მთ., კაბალახი ფშ.

მოჴ., შიბუ ფშ., ჴ., შებუ თ. ღანძილი.

თ., საძროხე ჴ. გომური ნ. ჭერხო.

მთ. ტან-დაბალი (კაცი, საქონელი, „ალაჩა“ ცხენი), ჴ., თ. დაბალი, მოჴ. მსუქანი (უფრო ცხენზე). საპირისპიროა ალხი.

ნ. ბოჩოლა.

ნ. ფარსაკალი.

ფშ. ნ. ბოცორაგი.

ფშ., ჴ. ბაჭია.

(ჩეჩნურად ყ. 353,14 ქვ.) თუშები. შატილივნის გამოთქმით: ბცაჲ.

თ. ნ. მგელთკვერა.

ჴ., თ. მსხვილი ძაფი. ბაწარი ჯღნისა ჴ. თასმა (ჴ. მას.). ბაწრის შიტე ნ. შიტე, ხიფი.

ნ. გზა-ბაწარა.

თ., ბაჭყია გუდ., მთ., ბაცაცი ფშ., ბაცაცა ჴ. ბაჭია. ბაჭყია მოჴ. ა) ბაჭია, ბ) დათვის ბელი.

თ., ფშ., ჴ., მოჴ. ავდარში წამოსასხამი შალისა.

ჴ., წ. ფშ. ნ. ბაჭკო.

(1) მთ. (სოფ. მუღურში) „რას ბაჴბაჴებ“ მოჴ. რას მიედ-მოედები.

(2) ჴ., ფაჴფაჴი ფშ., თ. უხეირო სიარული (ბალღისა, მოხუცისა).

თ. ქვისელი, ქვისლი. ნ. ქვისელი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მალვა-პარვით გაუბარაქოვება რამესი“. დაბაჯა ფშ. ბარაქა დაუკარგა. მოპარვა შინაურებში რა მეზობლებში და ბარაქის დაკარგვა. „მალვაში, პარვაში მაცილსაც უძე წილიო“ (ფშ.)

ფშ., ჴ. მოჴ. ობობა. ბებერას ტოლი მოჴ., ბებერას ქსელი ჴ. ობობას ქსელი. თუშეთში არჩევენ ბებერასა და ხაცუმას: ხაცუმა დიდი ობობაა, ქსელს არ აკეთებსო. ქსელს რომ აკეთებს, იმას ბებერას ეძახიანო. თუმცა დასძინეს: ზოგან ხაცუმას ეძახიან იმასაც და იმასაცო.

ნ. ხვაცი.

ჴ. გადასახადი. უბეგრიან გადასახადი უხდევინებია (ჴ. მას.). (სპ.).

ჴ. ბედნიერი.

უბედო ფშ., ჴ. უძეოდ გარდაცვალებული.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. განსხვავება. რა ბედენაა? რა ბედენა-ას (ჴ.).

ნ. კოჭაობა.

მთ., გუდ., ჴორ., თ. ერთნაირი ავადმყოფობა, გაასივებს კაცს თეთრად („თეთრი ბედნიარი“) ან წითლად („წითელი ბედნიარი“). თეთრი ბედნიარი საძნელოა. ხორხელის სიტყვით, ავადმყოფობა ცხრა დღეს გასტანს, მერმე ან მოკვდება, ან მორჩება ავადმყოფი. გუდამაყრელის სიტყვით, სამ დღესაც ვერ გაუძლებს. გამოჰყრის მხოლოდ წელს ზევით და მარჯვენა მკერდზე. „ბედნიარსაო ბედნიარი გადარჩებაო“ (მთ.). „თეთრი“ და „წითელი“ მთიულეთში არ იციან. ბედნიერი ფშ., ჴ., ბედრიანი მოჴ. ბედნიერი მოჴ. ხარის ყვავილი, ციმბირის წყლული (კაცსაც უჩნდება). ნ. მარტო ყვავილი. ბედრიანის ლოცვა: ბედო, ბედო, ბედრიანო, / სახე-ტურფა, მშვენიარო. / ზღვას იქით ვიარებოდი, / ზღვა ჩქვეფით გამოვიარე. / მოვღნამავ ნამებურასა, / მოვეფინები ვერცხლებურასა. / ვიმალებოდი ჴარის ნაჭლეკარშია / და ცხენის ნატერფალშია (მოჴ.). როგორც ჩანს, აკლია.

(სპარს.) ფშ., მთ., მოჴ. უხეირო, უვარგისი, უგერგილო.

ფშ. ცუდი ყოფაქცევის ქალი.

მოჴ. ნ. მაკვერი.

აბელებს ჴ., აბელაჸებს თ. აფაღარათებს.

ნ. ბუზის ბელი, კუაი, ჩინკორი.

ჴ. მეთაური.

ფშ., ვირ-დუცა ჴ. ბალახია.

მთ., სულდგმული მოჴ., ასახელებული ჴ. ბერ-ზვარა, ხატისად შეწირული ხარი (ან გაჩენისას „აზორებენ“, ან ავად გახდეს, მაშინ). ბერ-ზორა უღელში გაებმის, მხოლოდ არ გაიყიდება. კურატი კი არც უღელში გაებმის.

კოპალას (ნ.) ეპითეტი.

ფშ., ბერ-ღარი გუდ., მთ. წისქვილის წყლის გადასაგდები ღარი. ნ. ღარ-ბერა.

ნ. თითი, ჯიგვი.

ნ. ჭლიკამპურაი.

ნ. ბარდანასთან.

ჴ., თ., ბებია. საპირისპიროა ბაბო.

ჴ., თოფის სახელია (ჴ. მას.)

ფშ. (ვაჟა 371,16), მთ. ვინც ბერიკაობაში იღებს მონაწილეობას. ბერიკაობა ფშ., ერწო, ჴორჴი, გუდ. ჭონისა და ალილოს მაგვარი ყველიერში. „შეჰკრებენ ერბოს, კვერცხს, ყველს. ჭარლითაც მოვლენ, მთიულეთითაც მოვლენ“ (გუდ.), „ქსნიდანაც მოდიან“ (მთ.).

თ. იტყვიან, როცა რაიმე ჩამოვარდება და დიდ ხმას გაიღებს.

მთ. პურის ჩასაყრელი, ფიცრისა (გოდორი დაწნულია). ბეღელი ჴ. პურის ან ლუდის შესანახავი ხატში, თ. პურის შესანახავი ხატში. [ქორ-ბეღელაჸი თ. – ზემყნელი].

ფშ., სახლთან უბრალოდ ჩამოხურული რამ ფანჩატურივით, სადაც ზაფხულობით ცეცხლს ანთებენ და საჭმელს აკეთებენ.

ფშ., ჴ., (<ბედშავი), ბეჩაო მთ., მოჴ., თ., ბეჩა ყ. 486,5 ქვ., ბეჩა თ. საწყალო (მაგრამ ხშირად უმნიშვნელოდაც ხმარობენ). სიბეჩავე ჴ. სისაწყლე. ნ. ძაღლ-უმადური.

ჴ., ცოტიკუა ჴ. ერთი ბეწო, პაწაწა.

მთ., ფშ., ჴ., თ. ქსოვაში სახმარებელი იარაღი, რომლითაც ძაფები ერთი-მეორეზე მიჰყავთ. კბილებიანია ხერხივით. აქედან: ბეჭვა, ჩაბეჭვა (ჩაბეჭე!). ნ. დამახვილება.

ჴ. ნახშირის დაყრა ყოველგვარ ნივთზე სახლში და დალოცვა კუდიანთ წუხრას (ჴ. მას. 149-150).

ფშ., ჴ., თ. გამოუდეგარი ჭურჭელი (ვთქვათ გახვრეტილი).

თ. (მხოლოდ შენაქოში) მოედანი სოფლის პირას ეკლესიასთან, სადაც ხალხი იკრიბება. შდრ. ფიხონი, ფეხონი. „ფარსმის შუაგულში დიდი მოედანია, სადაც აშენებულია საქვაბე, წინ ბეხვნეა, უკან – საანჯმო“ (ჩაჩ. 119).

მთ., გუდ., მოჴ., ფშ., ჴ. მუყაითი. ბეჯითად (ყ. 366,4 ქვ.), დაბეჯითებით მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. მართლა, სწორად, უტყუვრად, ნამდვილად, დანამდვილებით.

მოჴ., ფშ., ჴ., თ. საქონლის შემაწუხებელი ბუზი, მწარედ ჰკბენს, ბზუკი მთ. (ბორა ფშ. სხვა არის). [ბზიკი გურიაში, კელა ფშავში – კრაზანა, oca].

გუდ. ნ. ჭიაცეცხლა.

ფშ. ბუზი [ბზუკი მთ. იგივეა, რაც ბზიკი მოჴ., ფშ.,], ბუზურაი მთ.

მოჴ., ცეცხლი-თოლი გუდ., გუგა, თვალის ცეცხლი ჴ., თვალის გუგაჸი თ., თვალის სინათე ფშ., ნ. თოლის კაკალი, ცეცხლი.

მთ. გარეული ვენახი, კირკენი. ზღვამლი.

ჴ. ფრენა (არწივისა), ჭენება (ცხენისა), ღელვა (ყანისა) (ჴ. მას.).

(1) ბიპკი ჴ. ფიფქი, ყაპყი, ახლად მოსული თოვლი, ყოპყი გუდ.

(2) ფშ. ობი.

(1) მთ., ფშ., ჴ. (შატ.), ბიგვა ჴ. პატარა თაგვი, რომელსაც სუნი უდის. კატა მოჰკლავს კი, მაგრამ არ ჭამს.

(2) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ხის ნაჭერი რამესთვის გასამაგრებლად შეყენებული“. მე კითხვა მიზის: ფშავლებმა არ დამიდასტურეს.

მოჴ., ჴ., თ.სირმის მსგავსი მოქსოვილი, ჩოხა-ახალუხზე შემოსაკერებელი.

(რაზ.-ჭყ.) „კაცი, რომელსაც გვერდის ძვლები და წინ მეკერდი სულ ერთის ძვლისა აქვს“. მთ. მკერდიანი, სრული, კარგი ვაჟკაცი. ბითაოდ ჴ. სულ ერთიანად, ბითაოდ გაკეთებული ჴმალი – სრულიად მოჭედილი ხმალი. ბითაო კაცი ჴ., თ. ვისაც ფერცხლების მაგივრად მთლიანად ძვლის ფიცარი აქვს (ასეა!). ბითაო თ. მთლიანი, მასიური (კერძოდ კაცი). ნ. ბითუმი.

ჴ. ერთის ან ორის წლის მამალი ჯიჴვი (საპირისპიროა წალი). დურააი თ. ნ. ჯიხვი.

ფშ. ერთიანი. „ბითუმი გულ-მკერდი აქვს“.

თ., ბიბკი ფშ. ობი. დაბიკებული თ. დაობებული. ნ. ბიპკი (NB დ. ჩუბინაშვილს თავის ქართულ-რუსულ ლექსიკონში შეუტანია: „ბიძგი ს. ობი“. ეს არი უთუოდ გაუგებრობა, იმისგან გამოწვეული, რომ ს. ორბელიანს ობი ასე აქვს განმარტებული: ტენიანმან ადგილმან ანუ საჭმელმან ხანიერმან თეთრი ბიძგი მოიკიდოს, მას ობს უჴმობენ. მე მგონია, რომ აქ ბიძგი წარმომდგარია ბიბგისაგან ცუდად წაკითხვის გამო. ბიბგი, ბიბკი ობი).

ჴ. ბილიკი (ჴ. მას.).

მოჴ. ნ. ბულულა.

ფშ. ტვირთისთვის გაკეთებული სამჴრე მთ., მოჴ., ჴ., სამჴრეული ჴორ., გუდ.

(ა) ფშ., ჴ., მოჴ., თ. „ბინას ეძახიან ადგილს, სადაც ღამე ცხვარს აყენებენ. ზაფხულის განმავლობაში ბევრჯელ, თვეში რვაჯელ იცვლება ამგვარი ბინა“ (ყ. 733 შნშ.).

(2) გუდ., ფშ., ჴ., საგზაო ბარგი, რაც თან მიაქვს კაცს.

(1) ფშ. ობი, ბობო მთ., ბიკა, ბიკი თ., დაბიკებული თ. დაობებული.

(2) ჴ. ახლად მოსული თოვლი, ფიფქი.

მოჴ. ერთად შეყრილი თივა (წვიმამ რომ არ გააფუჭოს, უბრალოდ შეახოხოლებენ). ჴოლნაბო ჴ., ჩადალი თ., ჴაწირი ფშ. „შენს აგებულს ბიჟინასა ხალხი უკრავს კიჟინასა“ (მოჴ.) ნ. ხორამი.

აბირება ფშ., გუდ., მთ., მოჴ., თ. მადაზე მოსვლა. „მემცხორეებმა იციან: ცხორი ბირაობსო: პატრონთან მიდის და შეჰყურებს, მარილი უნდა“ (გუდ., ჴ.) საქონელი აბირდა (ჴ. აღბირდა) – მარილი მოუნდა (მთ., ჴ.). აბირდა მოჴ. „იშტაზე მოვიდა“ (კაცისაგან ქალის მონდომებაზედ, საქონლის ატეხაზედ). თ. იგივე. შაჲბიროოდა ფშ.

ჴ. დაბრკოლება. ბირკოლს მიღგანდაო (ჴ.). „კაცი ავად გაჴდება და ვიტყვით: ხატის ბირკოლი აქვსო, დაბირკვლულიაო“ (გუდ.) [ჩვენ ვიტყვით: ხატის მიზეზი აქვსო, მთ.]. დაბირკვლდა მთ. შეფერხდა, „ზარალი რომ მოუვა“ (მთ.).

ჴ. (ჭყ. ბირწკნილი შეიძლება კალმის შეცდომა იყოს, ან ბეჭდვის შეცდომა: „ფრჩხილი“). ფრჩხილის წვერი. შდრ. ბწკილი.

ჴ. (არხ.) საკალოე ვარსკვლავი. ბისნა და მოხე მთებია არხოტში, სადაც საკალოე ვარსკვლავი ამოდის.

„მიდამოები მალე აივსო ძვლებით, ბუმბულით, ნადირთა ბალნით და ბიტირით (ვაჟა, ნაპრალნი, VI, 55.4). ა. ჭინჭარაულის ახსნით, ბიტირი არის „უხეში მატყლისა და ბალნის ქვეშ ამოსული ნაზი ბეწვი („ვაჟა-ფშაველას მცირე ლექსიკონი“).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „წვრილი, ხილზე იტყვიან“. ფშ. წვრილი (ქვა, ხე, ყანა).

(თათრ.) თ., ფშ. ულვაშის გასაგრძელებლად დაგდებული (მოუპარსავი) წვერი.

ჴევსურულში და სხვაგან მთაში ბიძა მხოლოდ მამის ძმაა (დედის ძმა დედის ძმაა და არა ბიძა). ბიძია კნინობ. ფორმაა (ჴ. მას.).

თ. ერთი ბალახის ძირია, ჭამენ.

(1) „მთაში ქალი კაცს სახელს ძნელად დაუძახებს, საზოგადოდ ბიჭობით ელაპარაკებიან“ (ყ. 632, შნშ.) ბიჭა მოჴ. ბიჭო. ასე ეძახის რძალი მაზლს, ქმრის ბიძაშვილსა და მამამთილს (გინდ ბებერიც იყოს). ქმარს ეძახის: კაცო! მულს ეძახის: ქალა! ქმარი ცოლს ეძახის: ეი, ან გვარიშვილობით: ღუდუშაურიანთ ქალო, ჩოფიკაანთ ქალო, ოდიანთ ქალო და სხვ. ეგრეა მთიულეთშიც. ბიჭა (ყ. 890, 12 ქვ.) მიმართვაა ქმრისადმი, მაგრამ მე მიმიწერია: „შეუძლებელია ჴევში ბიჭობით დაუძახოს ცოლმა ქმარს, ყაზბეგი სცდება“. თუშეთში რძალი დედამთილს მიმართავს: ქალო, მაზლებს და სხვებს ბიჭო. ბიჭა შავი ჴ. (ყ. 503,14), ბიჭ-შავო! ქალ-შავო! წყევლაა. ბიჭ-შავო მთ., ბიჭ-კუპრი ნ. ქალა-შავი.

(2) ბიჭა ბატკანი უდროოდ განერბული ცხვრის ბატკანი. „მემცხორეს რომ ყოჩი გაეპარება და ცხორში შავალის, განერბავს ცხორს და ბატკანი გაჩნდება დოლის წინ. იმას ვეძახით ბიჭა ბატკანს“ (გუდ.). იგივეა მთიულეთშიც. ნაზამთრევი ჴ. (ნახეთ).

ჴ., თ., ფიჭვანი ფშ. დაჴალებული სიმინდი, ქერი ან სვილი (სანამ დაიფქვეოდეს. დაიფქვება და ჴალია). ნ. ბუჭონი ჩუბ.

(არ აღმინიშნავს, სად), ბლაჩუა (ნ. ჭყ.) მოუხერხებელი კაცი.

გუდ., მთ. ბლომად, იაფად ჴ. ნ. ჩოლხი.

იბომს ჴ. იბამს („იბომს სისხლიანს ჴმალსაო“, ჴ. მას. 165,27). ნ. საბამი, სამბური.

მთ. ობი (პურისა, ხისა). დაბობოვდა მთ. დაობდა, ჩაბობოვდბა მთ. დანესტიანდება (გვირილას აშრობდნენ და იმაზე იყო ნათქვამი). ბიკა თ., ბიბკი ფშ.

ნ. შარის ბობოქარი. ბობოქრობს შფოთავს (ჴ. მას.).

ნ. ბაბრი.

ჴ. ბოზი (ჴ. მას.).

ჴ. (არხ.) ფრინველია.

(1) ჴ. ირაო. ბოინობს ჴ. ნელ-ნელა ცურავს ჰაერში (ჴ. მას.).

(2) ფშ. გროვა (ფრინვლისა, საქონლისა და სხვ.).

(3) (ყ. 783,14) მოჴევე (ჩეჩნურად), ბოინები (ყ. 353,14 ქვ.) მოხევეები (ჩეჩნურად).

მთ. დაჭრილი, დასახიჩრებული, გაფუჭებული (ხელი, ფეხი).

ბაჩ. „დ.“ 7 ჯოგი (?).

ჴ. (არხ.) ფრინველია (=ჩიტთ-არწივა ჴ.?).

ნ. დგალა.

მოჴ., ჴ. (არხ.) ბავშვების თამაშობაა.

ფშ. (აქა-იქ) პატარა ურემი მთებში სახმარებლად. ფშაურ ბოლოთრიას გრძელი ბოლო აქვს და მიწაზე მიათრევს. „ბარში იციან“ (გუდ.), „ბოლოთრიბი საქართველოში იციან“ (მთ.).

მოჴ. ბალახიანად მოჭრილი მიწა (მაგ., სარუისთვის), ბელტი, ბალახით დაფენილი მინდორი, რომელიც არას დროს არ მოხნულა. ყამირი ჰქვია მოუხნავად დაგდებულ მიწას ნ. ბორტი.

ფშ. ჯგუფად ამოსული ყანა, გროვა, ქუჩი; ერთ მარცვალზე ბურჩხად ამოსული ღერი (ოთხი-ხუთი), ბორჯი თ. ნ. ჯინჭველაჸის ბოლქვი, ჯინჭველთ გორალა.

(ჭყ.) „დაწიოკება. თ. რაზიკაშვილის განმარტებით – აშლა, აყრა. არწივი წეროებს ააბოჟირებს, ღრუბლები ამობოჟირდნენ“. არევ-დარევა. ნისლი ბოჟირობს. მთიულეთში არ იციან.

(1), ბაურა ფშ. (თვალივლებმა: ზევით იციან ფშავშიო). ბორა სხვა არის, ვიდრე ბზიკი (ჴ., თ., მოჴ.), რომელიც საქონლის შემაწუხებელი ბუზია ერთი.

(2) ნ. ჭიკვა.

თ. ნ. წისქვილი.

მოჴ. ბროლი, გველთ-მარილა ჴ., გველის სალოკი ქვა ჴ., გველის ნასლეკი (ნალოკი) ქვა ფშ., თ. ბროლს ხევსურები ეძახიან, თეთრი ქვაა ერთი, იმას კვარცი (?).

ფშ. ნ. ქარქვეტა.

დაბორიელება (დაბორიელდა) ფშ. გონების დაკარგვა, დაბნევა. თ. დატრიალება და წაქცევა საქონლისა.

ჴ., თ. კვანტი, სარმა, ხრინკი (ჭიდაობაში), ხრიკნული ფშ. ნ. ხრინკი.

ფშ., მთ., ბორტვი ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ბელტი“. ბორტვი ჴ. სრულებით მოუხნავი მიწა, თ. სრულებით გაუტეხარი მიწა (ყამირი თ. ხან იხვნება, ხან არა). ბორტვი ფშ., ბუსნა ფშ. გაუტეხარი მიწა. ბორტვი ჴ. (ბორტი გუდ., მთ., ბოლტი მოჴ.) მოლი, მწვანე ბალახით დაფენილი მიწა, გაუტეხელი, სრულიად მოუხნავი. ბორტვი ჴორჴში ნიშნავს ბელტს, წყლის პირში ბალახიანად მოჭრილ მიწას, ბუსნო მთ. უქვო მიწა, ხირხოტი მთ. ქვიანი მიწა. ნ. ბოლტი.

მოჴ. ღერი, ღერო. „მთიულეთში იციან“ (მოჴ.) მამალი თ. (მამალი უფრო კატარიანი ღერია, გახმება და ჯოყარი შიქნება).

მთ., მოჴ., ყ. 17.1 ქვ. ფეხის მოცურება. „ცხენმა დაიბორჯა“ მთ. წაიბორძიკა.

ჴ. მაშა, საკეცი, არცისკანა მოჴ., ბორწკალი თ. იგივეა, რაც ფშ. წეპწკალი, ე. ი. პაწაწა მაშა (წვერის საგლეჯი). ნ. წეპწკალი.

ნ. დაიბორჯა (ბორძიკთან).

თ. ნ. ბოლქვი.

(1) ხევსურეთში სახლი ჩვეულებრივ ორსართულიანია. პირველ სართულს ბოსელი ჰქვია, სადაც საქონელი ჰყავთ. მეორეს – ჭერხო.

(2) ჴ. ა) საქონლის ბინა სოფელში, ან სოფლის გარეთ, ხანდახან ძალიან შორსაც (ჴ. მას.) ბ) სოფლის მოშორებით აშენებული ქოხი თვიურიანი ქალის სამყოფად. „ბოსელჩ-ორ“, მიპასუხა ერთმა ქალმა, როცა დავუძახე, რომ მეკითხა ჩირდილის გზა, და არ მომეკარა. სამრელო, სამრევლო ჴ.

(1) (რაზ.-ჭყ.) „ფშავში, ხევსურეთში და თუშეთში ქალები თვიური წესისი დროს სახლში არ შევლენ, ვიდრე არ დაირეცხებიან, და ბოსელში ცხოვრობენ. ამიტომ დარქმევია ბოსლობა“. მთ. თითქმის აღარ იციან. მოჴ. სრულებით არ არის.

(2) ჴ. საბოსლოდ წასვლა ხარ-ძროხით და ცხვრით (მხოლოდ). თ. ზამთარში სოფელს გარეთ ქოხებში ცხოვრება ცოლ-შვილით და საქონლით.

ჴ. ბოლოკი.

ჴ. ბოლოკა. ბალახია. ფოთოლი ბოლოკს („ბოსტანს“) მიუგავს, ძირს კი არ იკეთებს.

(1) ნ. თხა. გაიბოტნა ჴ. თხა დამაკდა. იბოტება ნ. კეთილობს. ნაბოტარი (თხა) მთ., მოჴ., ფშ., თ. დანაკოდი თხა (ჭყონია, რაზიკაშვილზე მითითებით, ამბობს: ნაბოტარი თხა დაუკოდავიო, მაგრამ შეცდომა მგონია).

(2); დაბოტდა ნ. ბატი, დაბატდა.

(3) თ. აბოტებს ფშ., მოჴ., თ. დიდ ნაბიჯს დგამს, გაიბოტა ჴ. ფეხები განზე გადგა; ნაბოტარი „ნავალი დიდთა ცხოველთა“ (რაზ.-ჭყ.).

ნ. ბოტი (თხასთან).

ნ. ბოწიწკობა.

ერთურთზე ჯვარედინად (X ასოს მსგავსად) გადაბმული ორი ბოძი, შეშის სახერხავად ან სხვა რამის ფეხად გაკეთებული. ორია, რომელთაც ჴიდი აერთებს.

(ყ. 542,19). ბოქაი მოჴ. ფალავანი, მოჭიდავე. „ეს ჩემი ბოქაიაო“ – ეს ჩემი ფალავანიაო.

ფშ. ნ. ბაღდავანი.

ქართ. (რაზ.-ჭყ.) „მომცთარი ნაყოფი ტყემლისა ან ქლიავ-ღოღნოშოსი“. ბოყოჭა ჴორ., გუდ. ტყემლის ან ქლიავის გაფუჭებული ნაყოფი. ტკბილია საჭმელად, თეთრად გამოვა. ბაყოჭაი მთ., ლავაშა, ტყლაპა ფშ.

ნ. ბაყილა, მუში.

ნ. ბოყვი.

მთ. დიდი ტანისა და მოუხერხებელი. „ბატარა კაცი წააქცევს და სხვები ეტყვიან: არამი იყოს შენზე ეგ ტანიო“ (მთ.). მოჴ., ფშ. ფონე, მოდუნებული, მოშვებული.

თ. ნ. ჭინჭველთ გორალა.

მთ. ხბო; მოჴ. წამოზრდილი ხბო (სანამ ძუძუს აბია, მზორაი ჰქვია).

ჴ. გაზაფხულზე დასათესი სვილი (ჩვეულებრივი სვილი სთველზე ითესება). ახალთესლი თ., ბაცაროგა, ბაცაროგი ფშ.

ნ. ბოწკინტი.

ფშ. მშვილდ-ისრის კონდახი, რომელზედაც ისარი ძევს და რომელშიდაც სასხლეტ-ბორბალია გაკეთებული. „თოფის მსგავსად სასხლეტი მშვილდ-ისარი (რაზ.-ჭყ.). ნ. ქაიბური.

ფშ., (რაზ.-ჭყ.) მთ., მოჴ., ჴ. ფეხების მომაგრება მიწაზე, „ფეჴები გაუბოწიწკე“, „რა ფეჴათ მიბოწიწკებ“ (მოჴ.). გაიბოწიწკა „მაგრა დაიჭირა ფეჴებიო“ (გუდ.), გაიბოტიტა, გაიბოწიწკა მთ. იგივე.

(ბოძ-კინტი) ფშ., მთ., მოჴ., ჴ., თ. წვრილი ბოძი, „წვრილა ბოძა“, (გუდ.), პატარა ბოძი, წვრილი ბოძი (მთ.).

ნ. მობოჭვა.

ჴ. ნ. ბუჭულა.

თ. ბუხარი.

გული მაიბოხრა მტერზედო (გუდ.) – სამაგიერო გადაუჴადაო, ჯავრი ამაიგდოვო. მთ. იგივე. გულის ამობოხრა (ყ. 33,16). მიმიწერია: ძვირად იხმარებაო.

ჴ. ნ. ბარდნის.

გუდ. ნ. დაგა-დუგი.

ბრალს გამაღებინებთ ჴ. დამაბრალებთ (ჴ. მას.).

მთ., თავხე, თავი ხე ფშ., გუდ., კეზი ჴ., ტანი მოჴ., დღელი თ. (ჭანჭახოვანში).

გალეწილი ფეტვის ბზე (ნ. პტკველი) „მე ფეტვი, შენ ბრეო“ (ხალხური), ბრე მთ., მოჴ., გაფშვნილ სიმინდს რაც გასცვივა განიავების დროს.

მოჴ. ნ. ბრეშა.

ჴ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ხარი როცა ხართან საჭიდაოთ ემზადება, ბრეშას იწყებს“. თვალების პრაწვა, ბრიალი. ფშ. მრეშა (აიმრიშა), მრეზა მთ. „ჩვენ ვიცით აიმრიზაო“ (მთ.). ნ. მრეშა.

ნ. ბრეზა.

ჴ. გამოუცდელი (ჴ. მას.).

ნ. საბრმობელა, ბარმა.

მთ., ბროიანი მთ., მოჴ., ფს., ჴ., თ. შარიანი კაცი, გაჯავრებული, ხანდახან რომ მოუვა გული, მოუთმენელი; თ., ფშ. ხანდახან გიჟი, ხანდახან ჭკვიანი.

ჴ. ნ. ხინჭრუკა.

ნ. გაბრუნება, გადაბრუნება, ფეჴის ბრუნება.

მთ., ფშ. ბალახია, ზამთარშიც მწვანეა („ურთხლის ფოთოლს და იმას რა გააჴმობს!“), საქონელი ჭამს. ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მტის მცენარეა, უფრო ბალახსავით“. ჴადაში არ იციან.

გაბრძოლება ყ. 389,2 ქვ. აგონია.

ბუობა მოჴ. თამაშობაა. ერთი („ბუ“) კედელთან მივა და ქუდს ჩამოიფარებს თვალებზე. დანარჩენები დაიმალებიან აქა-იქ. „ბუ“ დაიძახებს: „უჰ, გამთენებიაო“! და შეუდგება დამალულების ძებნას. დამალულები ცდილობენ, გაეპარნენ, კედელთან მიასწრონ და დაიკივლონ: ბუ! თუ „ბუმ“ ვინმე დაიჭირა გზაში ან სამალავში, ქუდს დაჰკრავს და „დასჭრის“. ამის შემდეგ „დაჭრილმა“ უნდა იკისროს ბუობა.

ნ. ბულა.

„ქვეს ამოიდო ბებერი, / დაუწყო ბუბნა საცოდავს / დააწვა როგორც დათვია“ (რ. ერისთავი, „ივერია“ 1886 №77).

ჴ., ნ. ბულულა.

ფშ. (ჭყ.), მთ., ჴ., თ. (ვაჟა, 97,1„2; 191,13) ხარის ყვირილი, ფუტკრის ზუზუნი. ბუბუნებსო ბუღრაობსო (მთ.). „ბუბუნი იცის ჴარმა, ფუტკარმა“). ამობუბუნება. ბუბუნა ფუტკარი მთ. ნ. კაზარა (1).

თ. ნ. ბულულა.

მოჴ., ფშ., მტ. მუწუკებიანი. ქაჩალი, უხეირო (ყ. 22), მთ. ქაჩალი (მუწუკებიანი?), კიტრიანი მთ. აი შე ბუგრიანო! (ყ. 238,8 ქვ.), „ბუგრით სავსეო – ტილით სავსეო“. „ბუგრიანი ნიშნავს ტილიანს“ (მოჴ.). „უკაცრავად პასუხია, ტილიანს ვეძახით“ (მთ.).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ფრინველთ ბუდობის დრო“.

მთ. მსუქანი, სრული. გაბუდაყებული, გაბუდახებული მთ. ჩასუქებული. გადუყებული მოჴ. ძალზე გასუქებული, გაბუტაყებული ფშ. ძალიან გასუქებული და თავ-გასული (საქონელი, კაცი), გაბუტაყებული თ. გამსხვილებული (საქონელი, კაცი).

ჴ., საბუდარი ფშ., საბუდანო გუდ. ადგილი, რაშიდაც წისქვილი დგას. ბორბალი რაშიდაც ტრიალებს, იმას ჰქვია საღორე მთ., მოჴ., ჴ (!). ნაბუდვარი ჴ. ნაბუდარი (ჴ. მას.).

ფშ., ჴ., თ. ძალიან ფართოფოთლებიანი მცენარეა, დაბალი. მას საჯავახოში (გურია) ოხოკუა-ს ეძახიან.

ფშ. ნ. ბაზალუყი.

ჴ., თ. ბუზი, დაბუზვა ჴ. „წყენით რო სახე შეეკვრის ვაჟს“ (ბეს.).

გუდ., მთ., ფშ., ჴ., თ., ბუზუკანტი მოჴ. კლავიატურიანი საბერველი მუსიკალური ინსტრუმენტი.

ჴ. თაფლი.

მოჴ., ბუზურა მთ. ბუზვი ჴ., თ. ბუზი. ბუზურა ფშ., ჴ. მეთაფლია. ბუზი (დიდია და ჭრელი). ბუზურა ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. „მწერი, მიწასი აკეტებს თაფლს“. „ბუზურა ბევრი ბზუისო, ფუტკართან ყველა ტყუისო“ (ანდაზა).

ფშ. ნ. ბუზუნა, მოთაფლია.

თ. მუშტი.

ჴ. (არხ.) თავ-კომბალა (ზოგიერთის თქმით), ჴ. (ბარისაჴო) იგივე. სასალაჸი თ., კუდურა ფშ. (ბევრი უარყოფს) ნ. კუდურა.

ჴ. ნ. კუდურა.

მთ., მოჴ., თ., ბუთქვი ხე ფშ. (რაზ.-ჭყ.) ჴ. ხშირფოთლებიანი ხე, რომელსაც ტოტები ისე აქვს, თითქო ქუდი აქვს ჩამოხურულიო. მოჴ. საზოგადოდ ჯგუფად ამოსული რამ: ტყე, ტოტებიანი ხე, ბალახი.

თ. ნ. ბუკუკა.

ჴ. ჭოტი, პატარა ბუვია. ბუკნა-ჭოტა თ. ჭოტი.

თ. მკვარი (ფიჭვისა), ჩირეხი ფშ.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. კოღო, ბუკაკა თ.

ფშ., ბულო თ., ბულულა მოჴ. რაღაც არსება, რომლის სახელითაც ბავშვებს აშინებენ: „მოიდა ბულულა“ (მოჴ.).

აგრე უხმობენ ბატებს საკენკზე ერწოში (გურიაში: დოჲ-დოჲ!).

მთ. პაწია ზვინი თივისა. „თივა ავაბულულეო, დავაბულულე“ – (მთ.), ბულულა ჴ.

ფშ. ყვავილოვანი ბალახი, ბალახის ყვავილი საზოგადოდ, ბილილა მოჴ., ბუბუნაჸი თ., ბუბულა ჴ.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ჭურჭელი საზოგადოდ (თუნგი, კოდი, გოდორი და სხვ.), ბუნაგი უფრო ასეთი რამ არის, რაც წყალს ან ხორბლეულს დაიჭერს, განსაკუთრებით, რაც ადგილიდან არ იძვრის. რაც ხელზე იხმარება, ის საციქველია (მოჴ.). ბუნაგი, საბარგველი მთ., ბუნაგი მოჴ. რისამე ჩასაყრელი ჭურჭელი (გოდორი და სხვ.), ბუნაგი ფშ., ჴ., თ. ჭურჭელი საზოგადოდ (გოდორი, კოდი, ჯამი, კასრი, კიდობანი და სხვ.).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) ქვ. მთ. მტვერი, ბდღვირი (ნაცრისა, გზაში). ბუნგარი ჴ. კორიანტელი, ქარის აყენებული მტვერი. ნაბუნგალი, ნაბუგალი მთ. (ჴადა) თივის, ჩალისა და სხვა რამის ნამცეცები.

ნ. ღორი.

ფშ., თ. შამბი, მაღალი ბალახი. ჴ. ბალახია.

(1) მოჴ. ჴ. ა) ნაშალაშინევი, ბ) მოჴ. ერბოთი (და კვრცხითაც) შეზავებული ტაფაზე მოხრაკული საჭმელი, ჩაისთან მისაჭმელი.

(2) თ. ბალახია, ძირი პატარა აქვს, თავს დაიხვევს. ქარი ხშირად მოჰგლეჯს და ააგორებს (შირაქში იზრდება). კუტ-ეკალა ფშ. (ნახე).

ნ. ლაჭანი, პტკველი.

„ჩავიდა ბურილთ ძირშია, ცეცხლი დაანთო პრიალი“ (მერ. 15). შალდაყიანი, შამბიანი.

თ. გუნდა (სკორისა, თივისა და სხვ.), ბურკვა ფშ., ჴ. (შატ.) მტევანსავით ჯგუფად მოსხმული რამ. შაბურკვილი ფშ. შეკუმშული. სკორის ბურკვი ნ. სკორე.

(1) თ., ბარნელა ფშ. რძის შესადღვები ჯოხი, რომელსაც ბოლოზე ჯვარი აქვს გაკეთებული და წნელი შემოხვეული.

(2) ჴ. ნებიერი, უწყინარი, თვინიერი (საქონელზე).

ჴ. (არხ.) ჩიტია.

მოჴ. ნ. ბუსნა.

ფს. (ვაჟა 342,1 ქვ.).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გინგლი, აშლილი ბეწვი“. მთ., მოჴ. აიბურძგლა; აბურძგლილი ძალიან აწეწილი. ბურძგლი ჴ. ბეწვი. აიბურძგლა ფშ. ბეწვი აეშალა.

გუდ., მთ., ბუსნო ერწო, ფშ., ჴ. გაუტეხელი ადგილი. „ყამირი კიდევ სხვაა: წელსა და წელს შუა მოვჴნავთ“, ბუსნა სულ მოუხნავია. ბურსანი მოჴ. იგივე.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მსუქანი, დიდი. მსუქან ბავშვზე იტყვიან“. თ. მსხვილი (კაცზე). ნ. ბუდაყი.

გუდ. ნ. ფუტკნა.

ნ. დასაკოდი ცხოველები.

ჴ. ბუღა, კურო (ჴ. მას).

მთ. ნ. ბუბუნი.

ჴ., თ., არაყის ნაწური. ხათა მოჴ., ბუზალაყი ფშ., ბაზალუყი მთ. „შატილიონთ ნაწურ იციან“ (ჴ).

ჴ. ჭაობის მაღალი ბალახი. შამბი. შალდაყი, ბურახი ფშ.

ჴ. უქვო მიწა, კაი მიწა. ბალყუმი თ. (ნახე).

ფშ., მოჴ., ბუჩო მთ. მონახვეტი ჩალა-ბულა, მონახვეტი სახლში. ბუჩი ჴ. „თამაქოს ყვავილი“, ნ. საბუჩე.

მთ. ნ. ბუწი (1).

(1) მოჴ., ბუცუნი მთ. მყრალი სასმელი.

(2) მოჴ. თოხლი, ერთხელ განაპარსი ბატკანი. ნ. ქუშტი. ბუწვა, ბუწვაი ჴ. ვარსკვლავია (მას წინამძღვარა მიუძღვის), ცხვარ-ბუწვანი ჴ. ბუწვა და წინამძღვარა (?).

ფშ. ბეწვი, ბუწუწება ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ბუწუწის გაშლა ან თმისა“.

ფშ., გუდ., მთ., ჴორჴ. პატარა წისქვილი (საპირისპიროა დოლობი, დოლაბი), ბოჭოლა ჴ., მთიულეთში: ბუჭულა – პატარა, წისქვილი – საშუალო, დოლობი – დიდი წისქვილი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) მაგარ-მხრიანი მწერები საზოგადოდ“. მიმიწერია: სწორია.

ნ. კაპარი.

თ. „მაღალი ქუდი იყო წინათ“. ფშ. მაღალი ქუდი ბეწვიანი, ტყავისა“. „არა გოქვ ჩვენა“ (მთ.). „შახუჭუჭებულია“.

ნ. საბღუჯი.

ბალღები რომ ერთმანეთს ხუმრობით მოხვდება. „ნუ ბღანძულაობთ, დაიმტვრევით“ (გუდ.), გაბღანძულავება ფშ., ვაჟა 490,2, გუდ., მთ., მოჴ.

მთ., ფშ., „თითები რო გაიშლება“. დაბღაჯა მოჴ. ხელში ჩაიჭირა მაგრად. ბღაჯი მაავლო გუდ. გაიპარაო.

(ვაჟა, ცრემლები, 86) დაბერტყვა, დაფერთხვა.

მთ. რას იბღიჯები? ნ. ფხლაკვნა.

მთ., მოჴ. ნ. ბღანძულაობა.

ჴ. დახუთვილის სიარული (ძლივს რომ დადის). დაბღუნება მოჴ., ჴ. (არხ.), ფშ. ოთხზე დადგომა. წამობღუნება მოჴ. ხელების დაშველება წამოდგომის დროს.

ნ. საბღუჯი.

ჴ., ფშ., (ბაჩ. „დ“. 26), პწკალი (იქვე, 96) ბრჭყალი.

გუდ., მთ. ფრჩხილი, მოჴ. ფრჩხილის წვერი. შდრ. ბირწკილი.

ჴ. მედიატორე, მოსამართლე (ამორჩეული). მოჴ. მსაჯული, ბჭე მთ., მოჴ. შუამავალი კაცი ძმათა გაყრის დროს.

გახბჭობენ ჴ. გაარჩევენ, გადაწყვეტენ (ჴ. მას.).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), მრ. ბჯღლები ბრჭყალი (დათვისა, ციცისა, ფრინვლისა). მწკალი ჴ., მწკალი, ბჯღალი ფშ.

ნ. ბალთვა.

ნ. ბანდვა.

მთ., მოჴ., ჴ. ათაშანგი, „ეგ ოსებში არი უფრო ჴშირად“ (მთ.), ოსურად გბრ.

ნ. გამბული.

(1): გაიბოტა ჴ. ფეხები განზე გადგა. ნ. ბოტება.

(2) გაიბოტნა ჴ. თხა დამაკდა ნ. ბოტი თხასთან.

ნ. ბოწიწკობა.

ნ. ბოწიწკობა.

ჴ. ულვაშის გადაგრეხა.

(მთ.) ნ. ბუდაყი, ბუტაყი.

ნ. ბღანძულაობა.

კაცი გააგდეს ჴ. „კაცი გაგზავნეს“ (ბეს.).

ნ. გერში.

ჴ. დაგვიანება (ჴ. მას.).

ნ. გლა. გაგლილი ნ. ნაგალი.

ძლივს გაიგნო ენა (ყ. 231,9), ძლივს ამოიღო ენა.

გუდ., მთ. გაბუტვა. ნ. მგუანი.

გადაუბრუნებლად (ყ. 856,15; 898,5 ქვ.): „სიტყვაც გადაუბრუნებლად სრულდებოდა“, „ბრძანება გადაუბრუნებლად აღესრულებინა“ – სიტყვის შეუბრუნებლად.

ჴ. ულვაშის გადაგრეხა ნ. გაბრუნება.

ნ. დუჟნი.

ჴ. გადაყლაპვა. ნ. ჩათქმა.

ნ. გადაყრა.

ჴ. ვინც დააკლდა გვარს ან ოჯახს, გადაცვალებული.

ფშ. გადაკინწვლა (გურიაში), გადაკლიტული ძაღლები. დაკლიტული (ძაღლი) მთ., მოჴ. თ. მძუვნობის დროს გადასკვნილი.

ნ. ლალვა.

გადაღლაჴვენ ჴ. გააგიჟებენ, დახჴელთვენ, ჭკვიდან შაშლიან (ბეს.) გადალაჴული გუდ., მთ., ფშ., ჴ., თ. გადარეული, ჭკუიდან შეშლილი. მოჴ. უგერგილო.

გული გადაგელვის (ყ. 11,9), „თოლ-გული გადამელია შენს მოლოდინშია“ (გუდ.). მთაჩი წამიჴდეს თივანი / ამ ყველაჲს ავდარობითა. / სულ გული გადამელია, / ქალ, შენის მუდარობითა (მოჴ.).

ნ. ლიჭისთავი.

ფშ., თ. ხან-მოჭმული, დრო-გასული, ბებერი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაჩლუნგებული“, დაბლაგული (იარაღი რო არ ჭრის), მთ. გამოშტერებული, გადაყრუებული; გადაორგნება მოჴ.; ერთი არხოტიონი დაჟინებით ამბობდა: გადავარგნებული უნდაო; სხვები ყველანი უარყოფდნენ. გაოგნება (ჭყ. ნ. ა.) „გაყეყეჩება, გალენჩება“. გადაორგნებული თ. ოჯახზე გულ-აცრუებული (კაცი).

ნ. გადაოგნება.

ნ. რეხვა.

მოჴ. კარსუკანით (ნ.), საჯალაბო სახლში (ე. ი. სადაც კერა არის) გადასასვლელთან, სადაც დედაბოძი დგას.

ნ. ფერჴნ.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., თ. (ყ. 22,8 ქვ.; 25,13) გადახტომა (კაცისა და ცხოველისა). გადაფრინდა (ყ. 274,3) გადახტა.

ნ. ქაჯ.

ნ. ქმანჯ.

მოჴ. გზის შეკვრა: „თუ გზაში ვინმე გადაეღობებოდა“ (ყ. 15,2).

გუდ., გადიყარა ფშ. (ბაჩ., „დ“, 11). გადიჸყარა თ., გადმაიყარა ჴ., მოჴ. გამოიდარა, იღანილა, იკარა.

(ერწო) გადამაგინება, მცენარის ტოტის ან ვაზის ლერწის გადაღუნვა და მიწაში ჩაშვება წვერის ამოყოფით (რომ წვერმა ძირი გაიდგას და შემდეგ გადაირგოს).

მზე გადაიწვერა გუდ., მოჴ., (ყ. 245,15 ქვ., 275,1), მზე გადაწვერილიყო (ყ. 248,9), მზე დაწვერდა გუდ., მთ.

ფშ., თ. გადაფურთხება. გადაწრიკნა ჴ., გადაწრინტა ჴ., მთ., მოჴ. გადააფურთხა.

გუდ. მდინარის გადაგდება სხვა კალაპოტში თევზების დასაჭერად პირველ (დამშრალ) კალაპოტში.

გუდ., მთ., მოჴ., ჴ., თ. გადახდა, გასტუმრება (ვალისა).

ფშ. (ვაჟა 280,4 ქვ.) გადაბუჯგურება, გადაქოთება.

ნ. დახოშვა.

ჴ. ნ. გადაფრენა.

ნ. ხუში.

ნ. ჴდომა.

ჴ. ბევრ-ნაჭრევიანი, გადაჴორვილი ფშ. დამტვრეული.

გამდის თ., გამიდის ჴ. მმართებს, ვხარჯავ, ვიხდი. ხევსური ეუბნება მაზრის უფროსს: „ჩვენ ქვე გაგვიდისა-დ’ ნაჩალნიკ -პრიშტავები ქვე შჭამთავ“. ნ. გამოდი.

ნ. გადაყრა.

ნ. ბუდაყი, ბუტაყი.

ჴ. საჴნავად გაე ჴ. სახნავად გასვლა (ჴ. მას.).

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. 1. გავლენა. გავედიანი გავლენიანი, რომ გაუდის და მის სიტყვას იჯერებენ. 2. გასავალი, მოთხოვნილება საქონელზე, спрос.

ნ. ვედრება.

ნ. ველობა.

გაუვალ ჴ. მოვერევი, ვეყოფი (შებმაში), „მაგათ მარტო ჩემნი ჴევსურეთნი გაუვლენ“ (ჴ. მას.).

ნ. შამშალს გავავლევ.

, მრ. გაზები (1) მთ., მოჴ. მუხლის მყესი (ცხოველისათვის უკანა ფეხისა).

თ. გაზრდილი ნ. გაზრდა.

გაიზარა ფშ., ჴ., თ. გაიჭიმა, გაიზმორა.

ნ. გაზრდა.

(2) ფს. (რაზ.-ჭყ.) „ფრინველთ კლანჭები ან საქონლის ფეხები“ შეცდომა მგონია, უნდა: ცხოველის ბრჭყალები (კატისა ან სხვათა).

ფშ., ჴ. ნ. ზელა.

ნ. დაგაზვა.

მთ., გაკირცხვა ფშ., დაკიცხვა თ. (დამეკიცხა თ.), დაღრეჯა ჴ. გამოჯავრება. ნ. გაკირცხვლა, გაქრეჯა.

ნ. მიდმორობა.

მთ., მოჴ. ძაგება, ზრახვა. „რას მიზიოდი“?

მოჴ., ჴ., თ. გაზომვა.

შენს გაზდას (ყ. 403,17), შენს გაზრდას (ყ. 413,21). ვზარდი თ. ვზრდი. გაზარდილი თ. გაზრდილი. გამზარდელი თ. გამზრდელი.

თ., გათანიება ფშ., გათანიავება ჴ. ნ. თანიობა.

ჴ. გათავებული (ჴ. მას.).

ნ. თეთრება.

ნ. თვლა.

ნ. დონდლე.

გაუთლის ლაქარდებს ფშ. ნ. ლაქარდიანი.

ნ. დონდლე.

ნ. ბოწიწკთან.

ნ. გაზარვა.

ნ. მაკე.

ნ. გამქრევა.

თ. გასვლისას.

ფშ., გუდ., მთ. ნ. კაწრვა.

ჴ., თ. მოქარგული ნ. კეთება (2).

ნ. კენწვლა.

მთ., მოჴ., ნ. კენჭვა.

მოჴ. თამაშობაა.

ჴ. ნ. კვრენცა.

გუდ., ფშ., თ., გაკირცხვლა მოჴ., გაკირწყვლა მოჴ. დაცინვით ვისიმე სიტყვის გამეორება. გაუკირცხლეს (ყ. 769,17 ქვ.), გაუკირცხლა (ყ. 221,13 ქვ.), გაკირცხვლა (ყ. 139,23), გაუკირწყლა (ყ. 231,12). შდრ. გაზველვა მთ., დაზველვა ჴ. (შატ.), დაღრეჯა მოჴ., ჴ.

ნ. შეკოკვება.

მოჴ., დაჴელთილი მთ., დაჴელთული ჴ. დატომილი თ. გიჟი, გადარეული, ჭკუიდან შეშლილი.

ნ. გლა.

გუდ., მთ., მოჴ., ჴ., თ. გრძელი და მომსხო შეშა (გაუჴეჩელი). „ხე, რასაც კაცი მჴარზე შაიდებს“ (გუდ., მთ.); ჴ. მომცრო ხე, ტოტებ-გაყრეინებული, რასაც კაცი ასაღებად მოერევა ან ჯოხი (ჴ. მას.). მოჴ. გაჴეჩილი (გაჩეხილი) შეშა; შეშის გალი ჴ., თ. გრძელი შეშა. ნ. პლახი.

ტყავის გასაჭიმავი ჯოხი (ჩაჩ.).

ნ. დალაუგი.

ნ. ლაღი.

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. მიწაზე გაგორება. გალაჴავს გააგორებს.

ფშ., ჴ. გახუნება, ფერის წასვლა. ნ. ლეგა. გალეგდა, გალეგებული ცომი მთ., გაუღუარი მთ. (მლეთე), მოჴ. („არ გაღვივებულაო“) ნ. გალისკვა.

თ. ნ. ნალევი.

გუდ., მთ., ფშ. სიცხისაგან გალექება, ან სიმთვრალისაგან. გაილექებით სისხლითა (ვაჟა, „ივერია“, 1886, №141).

ჴ. (არხ.) ნ. გარიბანდი.

გუდ. „ცომი რო მაიზილება და დიდხანს დარჩება შეუსხმელი, გალისკავს. მეორედ თუ არ წაიზილა, არ გამოცხვება კარგად“. „გალეგდაო, ჩვენ ვიცით“ (მთ.), დაფისაო ჴ.

ფშ. ხელ-ფეხის ზემო ძვალი (ხელისა: იდაყვიდან ბეჭამდე, ფეხისა მუხლიდან მენჯამდე). ჴ. ფეხისა და ხელის ძვალი (უფრო გამოხრული). ფშ., გუდ. გამოხრული ძვალი. ფერცხლის გალები (ასეა!) ჴ., გალო თ. ძვალი საზოგადოდ. „კუთი გირჩევნია თუ გალო“? წვივის ძვალი (ბაჩ., „დ.“ 7).

მიგალობს, გიგალობს, უგალობს ფშ., გუდ., მთ. მშვენის. „შენც ეგრე მიგიგალობდეს“ – ერთს რომ სცემოს კაცმა და მეორეს დაექადნოს.

ნ. ლუბი.

ნ. ლულვა.

ფშ. (ვაჟა 365,11) გაწუწული.

მთ., ფშ. (ავადმყოფის) ჩათვლემა. გაილუშა ჩასთვლიმა.

ჴ. ნ. გამოდი.

ჴ. ნ. პირი.

გაცილება, გასტუმრება (ჴ. მას.).

ჴ. გამორჩევა, გამოყოფა. „ქისტებშიგით ორი ქალი გამაერჩივა“.

რა გამავიდან მთანია – გზა რომ გაიხსნება მთაზე (ჴ. მას.).

ჴ. გამოგზავნილი, მიტანებ ჴ. მიგზვანი, ეტანებიან მისცვივდებიან, დამეტანებიან დამეხმარებიან (მუშაობაში, მამითადში); სტანავ ახლავს, ეტან ახლდა, ეტანა თან ახლდა (ჴ. მას.).

მთ. გამეტება.

ჴ. გამოშვება; გამაგიტივან გამოგიშვან (ჴ. მას.).

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. მსუქან საქონელზე იტყვიან. „გამბულია, ზუმზუმი გააქო“ მოჴ.

(1) ფშ. მედგარ-დაცემული. ნ. მედგარი.

(2) მოჴ. მუწუკებიანი.

ჴ. გაზავება (ჴ. მას.).

თ. ნ. გაზრდა.

მოჴ. (ირონიით) გატეხა, დამტვრევა. ნ. მთელი.

ჴ. ნ. გადი.

ნ. გმინვა.

ნ. გმინვა.

შენდ გამამიდის ჴ. შენი მმართებს. ჩემდ გამაგიდის ჴ. ჩემი გმართებს. ნ. გადი, მკიდავს (კიდ-თან).

ნ. კაწრვა. გამოკაწრა მთ. გამოხვეტა.

ნ. ლასტ (2).

პურ გამმართვი ჴ. პური გამომიტანე. ნ. წართმევა.

ნ. ტეტეჩ.

ნ. შატვა. გამაშატე ნ. შატი, გამოშალტე ნ. დაშალტვა.

ფშ. ნ. შეშხვა.

მოჴ. ნ. გამოწურვა.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ. თევზის შიგნეულობის გამოღება. „ყველაფერზე ითქმის: ქათამზე, ცხორზე, თევზზე და სხვ.“ (მოჴ.).

ჴ. ღარის ამოღება, ამოღარვა (საწარბავით).

ნ. წამოწკეპა.

ხევსურმა იცის: არაყი გამოვწურეო, გუდამაყრელმა: გამოვჴადეო, მოჴევემ: გამოვუშვიო. ნ. წურვა.

ფშ.: გამოხრუწა გაქურდა. ნ. ხრუწვა, კაწრვა.

გუდ. ნ. გამოწურვა.

ნ. ჴდომა.

ჴ. გამოღმა, გაჴეითი ჴ. გაღმა.

თ. გაბუტული, გაგუვებული. ნ. მსივანაჸი.

ჴ. გასუქებული, მსუქანი (ჴ. მას.).

(ყ. 75,14) ნ. მურდალი.

ნ. განქრევა.

თ. გაგიჟებული. გამღივარი ფშ. ძალიან მთვრალი. ნ. გაღივება.

ფშ., ჴ. კარგა მოსული (ყანა, ბალახი). გამყავრდა ჴ., გამყავრება ჴ. ნ. აყევრება.

მოჴ., გაყარნებული მოჴ. ძალიან მსუქანი.

გუდ., მოჴ., ჴ. კოხტაობა სხვის დასანახავად; „თავს აწონებდეს“ (გუდ.), თავ-მომწონეობა. „კარგა მაექცევა“ (მთ.). ნ. კარკაცობა.

ჴ. ნ. წელწადი.

ჴ., თ. ა) გაცხელება, ადუღება, გაჸამწვავ თ. გააცხელა; ბ) სილის გარტყმა. გამწვავებული გახურებული ადუღებული. ზის ცვარ გაამწვავ ჴ. რძე აადუღა.

ნ. ჯაყვა.

ჴ. როცა უნდათ გამორეკონ საქონელი რომელიმე ადგილიდან, ხბოს დაუძახებენ: გამგიჩი, თხას: გამქაი, ცხვარს: გამქსაჲ, გამქსი გუდ. (ცხვარს), გამ, დედო, მო, გამ (ფურს) მთ.

ჴ. ვღგანდები ჴ. ვხვდები ა) შევხვდები, ბ) მივხვდები, თ. პირდაპირ ვუდგები ნ. დაგანება.

(2) -გან: ზოკან ჴ. ზოგან, ბევრკან ბევრგან, ყველკან ჴ. ყველგან (ჴ. მას.).

ჴ. ნ. ნათელ.

ნ. ჯალაფნი.

ჴ. გატეხილი (ჯოხი, ქვა და სხვ.). ნ. ნაყვა. შდრ. დანაყილი.

ნ. ნაყრი.

ჴ. განა.

ჴ., თ. განა, განა თუ (თ-ში ბევრი უარყოფს). განთ უგონთ ხარ? ჴ. (შატ.).

ჴ. გული ძლიერად სცემს (დაღლისაგან, შიშისაგან).

ნ. ნიჟ.

გუდ., მთ., მოჴ. გაფანტვა. ქარი ჩადგა და განთიადთან ერთად ნისლი გაიმქრია (ყ. 484,18), გაიმქრივა (გუდ.); ავარდნილი მტვერი ჯერ კიდევ ირეოდა. ერთბაშად დაჰბერა ქარმა და ისიც გაინქრია (ყ. 628,10).

ჴ. „სახატო ვერცხლის თასეულობა“ (ბეს.).

ნ. გადაოგნება.

თ. გაჭენება. ნ. დაოთხება.

ნ. პირ.

ნ. ტლეზ.

ნ. პოხ.

გაჟღვენილიყო (ყ. 286,23) გაჟღენთილიყო.

(1) მთ., ფშ., ჴ., თ. მრგვალი ჯოხი ქსოვაში სამხარებელი. გარა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ქსლის იარაღი, კეტი, შუაზე გასაყრელი“. გარაიას საყვანელა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გარას ასაწევ-დასაწევი კავი“, ჩიკავკავა მთ., გარაი მოჴ. ხელჯოხი.

(2) მოჴ. კორ-ჯოხობაში სახმარებელი ჯოხი. ნ. კორ-ჯოხობა.

ნ. რაკი.

(ასეა!) მარხილის კოფო.

თ., გარდიგაღმა ფშ. გარდი-გარდმო.

მთ., მოჴ. გაუგონარი, კერპი. „აკი მოგახსენებთ, რომ ყველანი ღვთის რისხვა და გარეგანი არიან“ (ყ. 186,6 ქვ.). ხვთის გარეგანი მოჴ. კერპი.

ნ. რეგვნა.

თ., იქავ ჴ. ისევ.

გუდ., მთ., ჴ. წისქვილის ქვის გვერდებზე და უკან შემოვლებული ფიცარი, რომ ფქვილი არ დაიბნეს და მხოლოდ ალატში ჩაიყაროს.

ფშ. სახლს გარეთ ცხოვრება (ცხვარში, ძროხაში, ღორში, მგზავრად). გარესამხრობა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გარეთ უსახლკაროთ ცხოვრება ცხვარში ან ლაშქრობას“.

ოცდახუთ გამარეცხინა დუქანში ნაღებ ნისია“ (მიანგარიშა, გადამხდევინა).

ნ. რეხვა.

ფშ. ნ. გუგლუმა, ანტრია, „ქისტებმ იციან გარძანეშა“ (ჴ).

ჴელს გავართომთ ფშ. გავყიდით. ნ. ჴელის გართმევა.

თ. გალიბანდი ჴ. (არხ.) ცხვრის ტყავისაგან გაკეთებული ქუდი, რომელსაც ბეწვი შიგნით უნდა ჰქონდეს სულერთიანად. შიგანგარა ჴ.

ნ. რიდება.

ნ. ქარიპანი.

ფშ., საჭირობელი ჴ., მოსართავი მოჴ., თ. „ჩვენ მოსართავს ვეტყვით“ (მოჴ.).

საბლით გაზომვა მიწისა ივრის ხეობაში დროდადრო (ათი-თხუთმეტი წლის შემდეგ). („დროება“, 1884, № 263).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გაკვრა ისრისა ან ჯირითისა“, ჴ. გაკვრა, გასროლა (ისრისა, ჯოხისა). ჴ. ისრის გასრევა. მიზანში ამოუღებლად. ნ. გან, საგანი.

ჴ. გასაგებად (ჴ. მას.).

ნ. სავსავი.

მოჴ. კორა (ნ.).

ჴ. ნ. სულდგმული.

ჴ. ნ. საჴელი.

თ. გაიბუტა, გაგუვდა.

გაისნაპა თ. გაინაბა.

მოჴ. ხატში წასაღები ქადა. გასტეხილი ჴ. (მხოლოდ ლიქოკლებმა იციანო).

ნ. შეპატიება.

თ. ტოტების გაყრევინება ხისგან.

ნ. ქუდის გატაცება.

ნ. მიტევა.

ნ. ტეტეჩ.

ადს ნუ გაიტეხავ თ. ნ. ადი. აბროს არ იტეხს ნ. აბრო.

„ზვავის ნატვეფსა ჴევ-ჴუვსა / პირები აჰმწვანებოდა“ (ბაჩ.). („ივერია“, 1887, № 205).

წ. ფშ. გათხუპნილი, მოსვრილი.

თ. ცუდად მოზელილი.

ჴ. ცემა ხელით, სილის ჭმევა.

ნ. ტყრუშვა.

გამტუქსე ჴ. დამტუქსე (ჴ. მას.).

ნ. ტყლაპი.

გული გატყვრა (ყ. 605,10) გული გასკდა. „რო შაშინდება კაცი“ (მთ.), „ჯავრით, ბოღმით“ (მოჴ.).

ნ. ტყლაპი.

ნ. უგონოთ.

მოჴ. აძაგა.

მთ. (მლეთე), მოჴ. ცომი, რომელიც არ გაღვივებულა. ნ. გალეგებული, გალისკული.

ჴ., თ. გაუჩნდა, ეყოლა.

(ყ. 291,2; 744,9 ქვ.) გახლეჩა, დახლეჩა, გაფოთრა მთ. „სისხლს რო გამაადენს კაცი“.

გუდ., ფშ. ულაზათო, უშნო (უსარტყლო). რა გაფანჩული დაჲდიხარ (გუდ.) „სუფთად არ აცვია კაცს, ჴორცს გამააჩენს“ (მთ.).

ნ. ფათრვა.

ნ. ფოცხვა.

გამიფუშდა გუდ., მთ., მოჴ., ჴ. ფეჴი გამიფუშდა, გამფუშვდა (გრეა!) თ. დამიბუჟდა, დამიბრუჟდა, სისხლი გამიჩერდა.

ძალიან გალესვა. გაფხავებული ძალიან მჭრელი (ფხა მჭრელი იარაღის პირი).

ჴ. დაფშვნა (ჩაჩ. 32).

ნ. ფლახკვნა.

გამქათრა (ჯაგმა) გუდ., მთ. გამკაწრა. ნ. ნაქათრი.

ნ. ქაქ.

ნ. ქერქ.

ნ. ქეჩი.

ჴ. დაქვრივება (ჴ. მას.).

ნ. აქია.

გუდ., ფშ., ჴ. გახეხვა, გაწმენდა (ჭურჭლისა და სხვ.). საქონელმა გაიქლიშა (მთ.) – ენა წაისო ტანზეო. ნ. ქლეშა.

ჴ., გაზველვა მთ., დაზველვა ჴ. (შატ., მიღმაჴევი), გაკირცხვა თ., გამეკირცხა, გამეკირცხლა თ. გამიზველა. ნ. ქრეჯა.

ნ. ქშერება, ქჩერება.

გუდ., მოჴ., ჴ., თ. გაცლა ქერქისა ან ბალნის გართმევა, გაფცქვნა. გამღვერეს თ. გამქურდეს, გამძარცვეს.

გაღივდა თ. ჭკუიდან შეიშალა. რა დაგემართა, გაღივდია? გამღივარი თ. ჭკუიდან შეშლილი. გამღივარი ფშ. ძალიან მთვრალი.

ნ. ღმინი.

გუდ., მთ., მოჴ. ნ. გაღრჭიალება.

ჴ. დადამბლავებული, ფშ. გონებაგადალეული, დაბერებული. ნ. ყუჩიანი.

მოჴ., გაღრაჭუნება მთ., მოჴ. ქვაზე ან ფიცარზე რისამე წასმა და გახახუნება (რომ გული შეგიწუხდეს). გააღრჭიალა (ყ. 308,12; 594,15 ქვ.).

ნ. ყადრება.

„ფშაველი მოვალეა, გამოისყიდოს შვილები თამარ დედოფლის ხატისაგან, ანუ, როგორც თვითონ იტყვიან, „გაიყვანოს“. ვაჟი გამოისყიდება კურატით, ქალი – ცხვრით, საკლავით (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 39).

ნ. ნაყვერვი.

ნ. ბესტვანის გაყრა,

ფშ., გაშიშხვა მოჴ. ნ. შეშხვა.

ფშ. ფაცხის დასაწნელი ფიჩხი, ფსრე გუდ., ჴ., მასე თ.

ჴ. გაშვება. გაუშობს დატოვებს (ჴ. მას.).

ჴ. ნ. სულდგმული.

ნ. ჯანდაგი.

გაუჩნდა მოჴ. ეყოლა.

გაუჩინდა ჴ. გაუჩნდა, ეყოლა.

მოჴ., გუდ., მთ., გაყუჩებული მოჴ. (ყ. 852,19).

ჴ. განძრევა. ჴელი ვერავინ გაჩუჩა – ჴელი ვერავინ გაძრა (ჴ. მას.).

გუდ., მთ., მოჴ. „გაჩქურება მოხეურად ნიშნავს განაბვას, თუმცა ამ სიტყვასა ხმარობენ“ (ყ. 938, შნშ.). „ყველამ მოიხადა ქუდი, გაკმინდა ხმა, გაჩუმდა და გაჩქურდა“ (ყ. 568,14).

ფშ. გახელა. თვალი არ გაიჩხვერება (ბაჩ. „ივერია“, 1887, № 205).

„ქალის გასაჩხრეკად წავიდენ“ (ფშ.) ნ. ჩხრეკა.

გუდ., მთ., მოჴ. ა) დანახვა. „ეგრე ჩაგიყვან და ამოგიყვან, ღვთის მადლმა, რომ ადამიანის თვალმა ვერ გაგიცადოს (ყ. 314,22). ბ) სხვისი წინ გაშვება: იმათ გაიცადეს დედაკაცები და თითონ უკან დარჩნენ (ყ. 225,5 ქვ.). გ) გაცდა მოჴ. (გავიცადე) მოშორება. დ) გაცდა თ. შერცხვენა. ხალხს გეეცა დ ა თ. ხალხში შერცხვა, კაცთ გეეცადეთ. შერცხვი. ჩუმად იყავ, თორემ ჩემ თავსაც კაცთ გავაცდი და შენც გაგაცდით. თავსაც შევირცხვენ და შენც შეგარცხვენ.

ფშ. საწერელი (ფრჩხილის ავადმყოფობა). სათუთქავაი მთ., თით-ბეჭედაჸი თ. (თით-ბეჭედაჸი თუშეთში ცისარტყელასაც აღნიშნავს).

ნ. დაჭიკვა, ძაბვა, ძაგრვა.

გუდ., მთ., მოჴ. განაბვა.ხალხი გაწამდა, გაჩქურდა და სული განაბა (ყ. 616,3 ქვ.), ხალხი გაჩუმდა და გაწამდა (ყ. 614,10 ქვ.), ყოველისფერი შეწყდა, გაყუჩდა და გაჩქურდა (ყ. 628,4). გაწამდა (ყ. 572,1 ქვ.; 591,8 ქვ.), „გაჩუმდა, სხვა რაა?“ (გუდ.) „ბალღი რომ დიდი ტირილით სულს ვეღარ მოიქცევს, გაწამება ის არის“ (მოჴ.).

ნ. წვალვა.

ჴ. „სათიბების დადგომის შემდეგ სოფელი საქონს გააწილებდა (გააერთიანებდა)“ (ჩაჩ. 61).

ნ. დატოვება, გაშვება.

ფშ. ნ. წყობა.

ნ. წყრომა.

ნ. ჭიკნვა.

მოჴ., ჴ. ნ. ძაღლ-უმადური.

გუდ., მთ. სითხის შენჯღრევა.

ნ. ხაიბარი.

ფშ., ნ. დახალისება.

ნ. ხანება.

ნ. სახასო.

ნ. ხაცება.

ჴ. ნ. ხახან.

ნ. სახახო.

ფშ. ნ. სახეხავი.

ფშ., თ. გაქცევა, გაიხვეწა ფშ., თ. გაიქცა. გამეხვეწა ფშ., თ. გამექცა.

(ყ. 263,11) გადებული (?).

მოჴ. წამება, გატანა, დანდობა. „იმად რო უნამუსონი ხართ, იმად რომ პურ-მარილს გმობთ, იმად რომ უღონო დედაკაცს არ გაიხოლიებთ“ (ყ. 774,9 ქვ.).

ნ. ხოშვა.

ნ. ხოხი.

ნ. გაღრჭიალება, ხრჭიალი.

ნ. ხტომა.

ნ. ხუხვა.

ნ. ჴდომა.

(ყველგან მთაში) გასვლა, გამოსვლა, გადასვლა.

ჴ. გაღმა, გამოჴეითი ჴ. გამოღმა. გაჴეითელი ჴ. წყალს გაღმელი (ჴ. მას.).

ფშ., თ. (რაზ.-ჭყ. გახერება) უძრავად დგომა, გაშეშება (კაცზე, საქონელზე). რამ გაგაჴერა? (მთ.), გაჴერებული გაშეშებული. გაჴერდი ჴ. (ბაჴურჴ.) სწორად დადეგ.

თ.

ფშ., ჴ. ჯღანის გახლართვ-გამოხლართვა (შეკეთება). გაჴინცვა თ. გაჭედვა (მაგ., კარებში რომ ერთად ბევრი კაცი გდიოდეს და ვერ გაეტივნენ).

ნ. ჯანდაგი.

ჴ., თ. სახელის გატეხა, ცუდად ხსენება.

ნ. ჯაყვა.

ნ. ჩურგვა.

თ. გაწურვა (შველი რამისა).

ნ. ჯუღურა.

(1) ჴ. ზარმაცი. ვინა თქვა მთავრის ქორისა / ბაჴალი გეზელიაო? / ან შვილი კაის მამისა / მამცდარა, რეგვენიაო? (ჴ.).

(2) ზრდას რომ ვერ შეითავებს ყანა.

ნ. გემნა.

ჴ., მაჯაგანი ფშ., თ., მაჯეგანი გუდ., მთ., მოჴ. ცხვრის ტყავის გასაზელი. [ძროხის ტყავის გასაზელს საღენჭელი ჰქვია]. გემნა „გუდის ტყავის მოსაქნელად, (წვრილფეხა საქონლის ტყავის) დასაზელად და ტყავისაგან ქონის მოსაშორებელი ხელსაწყო (ჩაჩ. 22).

ჴ. ქერის ძირზე მეორედ წამოზრდილი ყლორტი, ნაგერალი ფშ., თ.

(ყ. 869) ერთგვარი სიმღერაა. გერგეტი სოფელია ჴევში, არაგვის (ე.ი. თერგის) მარცხენა ნაპირას.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. დაკარგული საქონლის ნიშანი (ტყავი, სისხლი და სხვ.). პატრონი ეუბნება მეცხვარეს: „ისე როგორ დაჰკარგე ცხვარი, რომ მისი ლიშან-გერში არ იპოება“? „უგერშოდ დაიკარგა“.

(2) ჴ. მძიმე ნაჭრევი თავში (ტვინი რომ ამოუჩნდეს). გაგერშვა ჴ. ოდნავ დაჭრა იარაღით (ცოტა სისხლი რომ გამოუვიდეს) ან ძაღლმა რომ კბილი გაჰკრას. გაგერშვა ფშ., თ. დაჩვევა (ე).

„ჩვენი კაცობის გეში უნდა მოვიტანო“ (ყ. 335,4 ქვ.) გერში (?).

ჴ. ნ. ისარნა.

ნ. მარხა-გეჯაი.

ჴ. იარე, წამიძეღვ, წინ წაედ; გვალეთ ჴ. (მიმართვა ერთზე მეტს) იარეთ, წეედით, გამიძეღვით.

თ. (ეტყვიან ერთს), გვალეთ თ. (ეტყვიან ბევრს) ვიაროთ, წავიდეთ.

ჴ. ტანი; გომი გუდ., მთ., მოჴ. გულ-მუცელი სულერთიანად. გვამი თ. ა) ტანი, ბ) წისქვილის კედლები.

ნ. სალამურაჸი.

ჴ. ნ. მოთაფლია.

ჴ., გველთ სალოკა ჴ. გველის ნალოკი ქვა ფშ. (რაზ.-ჭყ.), გველის ნასლეკი ქვა თ., ფშ. ბროლი, ნ. ბორბოლიჭყი. „რომენიც თავი ბროლია, იმას ვეძახით ნალოკს, რომენიც წმიდა ბროლია“ (მთ.), ბორბოხჭელა მოჴ. გველთ ენა ბალახა მოჴ. ბალახია, წყლიანში იცის.

მთ. სოკოა. „შავნაი გული აქვის, წვრილი ყუნწი აქვის, მოთეთრო ზურგი. არ ვჭამ“ (მთ.).

ჴ., თ. ღვინჭილა, იხმარება აღვირის სამკაულად.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ხუთო, გალესვენ წყალში და გველისაგან ნაკბენს წაუსმენ, ან დაალევინებენ“. მთ. თ. იგივე. „ხუთოში გალესვენ და მოწამლულს წაუსმენ“ (მთ.).

(1) ჴ., თ. ნ. საწყავი.

(2) მთ. ნ. მთვარე.

(3) ჴ. ნ. ნასამალი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ. „გვერდად დაქანებული ადგილი“, გვერდალა თ., გვერდო მთ., მოჴ.

ჴ. სახლზე მიშენებული რამ ოთახივით.

მთ., მოჴ. ნ. გვერდალი.

ზ. ფშ., გურაბი ქვ. ფშ. (ჭყ.), გუდ. მორევი ან გუბე, ტუმბო ჴ.

მოჴ. ნ. გურგალი.

ფშ. ა) ერთგვარი ეკლიანი ბალახია, ბ) ფრინველია. ნ. კვირიონი.

გარეული მტრედი, პატარა, ცისფერი. ქედანიც გარეული მტრედია, მაგრამ გაირჩევა იმით, რომ ყელზე თეთრი აქვს და დიდია.

(ბაჩ. 19) ამხვევი მცენარე (უსურვაზი, ღიჭი, სვია და სხვ.).

ჴ. გლოვა. იგვლევენ ჴ. იგლოვენ (ჴ. მას.).

ნ. გურდემლი.

მოჴ., დაკრაწნილი ჴ. ხუჭუჭი.

თ. მსხვილად ფქვავს, ღერღავს. ნ. ხორხავს.

(ჭყ.) მურგვი.

ამ სახელისაგან ზმნაა გაკეთებული: მიგზე ფშ. გზა მომეც, უგზე, გვიგზეთ.

ჴ. ბილიკი.

ნ. დაგზება.

თ. ნ. თავ-გზიანი.

ჴ. გენერალი.

ჴ., კიდელ-კიდელ ჴ. (ორივე ფორმა იხმარება), ცის ტატანთ თ. ჰორიზონტზე.

ფშ. ფეხის ბრუნება, ნაქორწილარი ქალის ქმრეულთით მამის სახლში დაბრუნება (ქორწილის გადაყრის მემრე, ერთი-ორი კვირის შემდეგ).

მოჴ. ნ. სატრია.

თ. ბალახია, ჩაიში ჩაურევენ და ოფლს მოუყვანს. მუცლის ტკივილს ძალიან ჰრგებსო.

ჴ. პატრონა, ტყვია, მთ. ტყვიის ბუდე. გილდი თ., გილზი ფშ. ტყვიის ბუდე.

ფშ. ნ. გილდი.

ჴ. (შატ.) რაც უნდა.

ჴ. (შატ.) ნ. რა-განდ.

ჴ. ნოემბერი (ჴ. მას.).

ჴ. რგოლი, რკალი (ხევსურეთში გირგოლი და გირკალი სხვადასხვაა). ამლათზე გაჩნდა და ჴმალი შემოუგირგლა ილასა (ბაჩ., „დ.“, 72). გირკალი ჴ., თ., ფშ. საქონლის დასაბამად ყელში ამოდებული რკალი, მოხრილი და კვალაით (ნ.) შეკრული, რომელიც ფურს კისერზე ჩამოეცმის წველის დროს და სამბურით მარგილზე მიებმის. კირკალი გუდ., მთ., მოჴ.

ნ. გირგოლი.

ჴ. ნ. კურკო.

თ. ფიჭვის ნაყოფი.

ჴ., თ., კირწყილი გუდ., მთ. რწყილი მოჴ., წყილი ფშ. (ასეა!) რწყილი.

ჴ. ბალახია.

გაგლა თ. გათელვა „ცხენს ნუ გააგლევინებ მაგ ყამირსაო (მთ.); გაუშვი ცხენი, არ გაგგალას (არ გაგაგოროს და წიხლით გაიაროს). გაგალა (სეტყვამ, საქონელმა) გარეგვა, გათელა. დაგლა მთ., მოჴ., უიარაღოდ დაშავება (ჩამოვარდნისგან, წაქცევისგან), დაჟეჟვა, დააგალა მოჴ., ჴ. დაანარცხა. „მიწაზე დაგაგლი!“.

ჴ. დაგრეხილი წნელისაგან გაკეთებული რგოლი, რომელიც ლუდის საწურავ „კედებს“ (ნ.) წამოეცმის, ჭილჭა ჴ. (შატ.), ჩირჩოლი ფშ. ჯარჯა თ. ნ. ტანკაჲ, ჭუჭკაჲ.

გუდ., მთ., ფშ., ჴ. თ. უკოჟრო, უკაპო (ხე, ჯოხი), სწორი (მინდორი, რომ არ იყოს ოღრო-ჩოღრო), მგლუვი მთ., მოჴ.

ჴ. (შიგა და შიგ) მეტი, [შდრ. გურული გამეტი (<გან მეტი].

ჴ. კვნესა. ამაიგმინა ჴ. ამოიკვნესა (ჴ. მას.). „ჴარ-ირმებმა გამოჰგმინეს, მითომ ყვირილი დაიწყეს. ყვირილი ჴარ-ირმებმა ენკენობის დროს იციან“ (ბაჩ. „დ.“ 42).

დაიგნასა, გამოიგნასა გუდ., მოჴ. დამფრთხალი საქონელი რომ რბოლას დაიწყებს.

ნ. გაგნება.

ფშ., გუბაკი თ. ქამრის თავში (წინ) დადებული მსხვილი მთლიანი ვერცხლი.

(მრ. გობნები, ყ. 711,6) ლეიბი, ნაალი; გობანი, გობანაი (კნინ.) მოჴ., საბან-გობანი (ყ. 212,10), საბან-გობან-სასთაული.

ა) ფშ. ბაკმი, მნათობის გარშემო შემოვლებული შუქი რკლად, ბ) თ. წინდის ძირი, უყელო (მას ფშავლები ტერფს ეძახიან). გ) ფშ. თვალის ბაკმი, რომელიც სხვადასხვა ფერისა აქვს სხვადასხვა კაცს.

ჴ. (მხოლოდ ბაკურჴევში), ამანათი ჴ. (ნ.).

მთ., მოჴ., ჩექა, გოგირდი, ნ. ჩექა.

ნ. გუგლუმა.

თ. (პირიქით ჩაღმებში) ა) კალტის გასახმობი გოდორი. ნ. კიშტე. ბ) ფაცერი, თევზის დასაჭრი გოდორი.

გუდ. ნ. ქაიბური.

გუდ. ფიჭა. შოთი მთ., ჴ., ფშ., ფიტი თ., ფშ.

ნ. გვამი.

თ. ბალახია. მუცლის ტკივილს ჰრგებსო (დაატანეს: კაცმა რომ ჭამოს, ერთ წელს არ მოიხიბლებაო).

ნ. მყვარი.

თ. კარგად (ყველაფერზე ითქმის). გონთ არსა? – მკითხეს მორთმეული ერბო-კვერცხის შესახებ, ე. ი. კარგად შენელებული არისო, არაფერი არ აკლიაო? შდრ. უგონთ. გონთ ყოფა ჴ., თ. ჭკუაზე ყოფნა, კარგად ყოფნა, გონზე აღარ ას ჴ. – ჭკუაზე აღარ არის.

მოჴ., უფერი ჴ., მონა ჴ. (უფრო შატ.), მონა თ., ყროლი ფშ.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ., თ., ფშ. „გორებიანი“.

ჴ. შეღმა გორზე (ჴ. მას.).

(1) ჴორჴი, გუდ., ნაცვერცალა მთ., ცვერცვალა ფშ. ცირცველი, ცერცვალა (სარეველა მცენარეა, პურს ერევა).

(2) მოჴ. შეკრული მიწა, თ. ნახნავში ამოვარდნილი მთლიანი მიწა.

ჴ., თ., ფშ. (ყ. 884) ერთგვარი ხმალია. ნ. იარაღები. გორდა-ფრანგული ნ. იარაღები.

თ. სიმინდის კვერი, წყალში მოხარშული. ღურღუჭალი თ. პურის კვერი, წყალში მოხარშული. ზოგის ახსნით გორდილაჸი და ღურღუჭალი თ. წყალში მოხარშული კვერია, თუნდ იფქლისა იყოს, თუნდ სიმინდისა. ნ. ალტამა, ხამპალა, ანტრია.

თ. ნაცვერცალა.

(1) ჴ. პატარა მრგვალი კვერი (კვერცხის ოდენა), ბალღებისთვის გამომცხვარი. გორილებსა და აშლებს (ნ. აშალი) ერთად გადაუყრიან ბალღებს ხატში, მხოლოდ ყურ-წიწკნა ხევსურეთში არ იციან.

(2) თ. გორველა (ყანას რომ ერევა).

ნ. ღორი.

ჴ. ნ. ლოჴი.

ჴ. კუდიანთ შესარისხავი სიტყვებია (ჴ. მას.).

მთ., მოჴ., ჴ. ცხენზე ამბობენ (ნ. კეთილობს) ჴურავს ფშ., თ. იგივე.

(1) ჴ., თ., ფშ. (იშვ.) ცივი (საპირისპიროა მწვავი) ნ. ცივი.

(2) ფშ., გრილო გუდ., მთ., ჴ., თ., ჩდილო ჴ. ჩრდილი; ნაგრილი მთ., მოჴ., ჩირდილი მოჴ. დაცხა და გრილი არა ქნა, / ნაგრილი აიყარაო, / ომს უჩვეველი ბიჭები / შინისკე გაიპარაო (მოჴ.).

თ. გრგოლი, რგოლი. რკინისა და სხვ.

იგრუზავს მჴართა იკუმშავს მხრებს (ძირს ჩამოსაშვებად და რისამე დასატანებლად). იტყვიან არწივზე: დაიგრუზება არწივი (ჴ. მას.).

ნ. ჯღრდე.

ნ. გუმბარა.

ნ. გობაკი.

თ., ასფურცელა მთ., ფშ., მოჴ., ჴ., ცხრა-ფურცელა ჴ. (შატ.), მეგრ. ოშფა, წიგნარა, საქონლის ფაშზე მიბმული დაკეცილი რამ.

თ. (თვალის გ.) თოლის კაკალი. გოგა ფშ.

ფშ. მოხარშული კვერი (რისაც უნდა იყოს: სიმინდისა, პურისა), მოჴ. ბავშვებისათვის გამომცხვარი პატარა კვერი (ქერისა, მჭადისა), გოგლომა ჴ. (შატ.) ალაო ფქვილისაგან გამომცხვარი კვერი. ნ. გორილა (1), ანტრია, გარზანა.

(ყ. 853,11 ქვ.) ალბათ შეცდომაა. ნ. ბუგრიანი.

ფშ. მსხალი, კაკალი, თხილი და სხვ. ბალღის დასაწყნარებლად. გუგუა-კაკა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „სათირებელი ბავშვთა“, ნ. დათირება.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მცენარეა, ყვავა“, „წითლად ყვავდება“ (მთ.).

ფშ., გუგულის ნერწყვი მთ., გუგუტის ნერწყვი მთ. (შონჩო) ბალახებზეა თეთრი მძივივით, ბალღებისთვის არის კარგი: ძილი იცისო, აკვანზე შეუბმენო.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „წითელი სოკოა. ჯამებივით ამობრუნვით იცის ამოსვლა ნადირთ დანეხვილზე ტყეში“.

ფშ. ბალახის ფოთლებზე დაკიდებული ცვარი. გუგუმიანი საყურე თ. (ბუქურ. 56,17) პირდაპირი მნიშვნელობა უკვე აღარ ესმის ხალხს. სიტყვა მხოლოდ ძველ ლექსებში გვხვდება.

ჴ. თოფის სროლის ხმა (ჴ. მას.).

ნ. გუსტულაობს.

ჴ., მოჴ., გუგუტაჸი თ. გუგული. გუგუტაჸის ნიფხავი ან გუგუტაჸის სამუხლე თ. მოთეთრო ბალახია, ყვითელი ყვავილი აქვს. წამლად ხმარობენ: დაჟეჟენ, წყალში ჩაჰყრიან და ამოსწურვენ. შემდეგ წვენს დაალევინებენ და ასაქმებსო. იგივე უნდა იყოს, რაც გუგულის კაბა (ნ.). გაზაფხულზე ჯერ მოდის მოჴნავი (მოჴნეველა), მერმე მერცხალი, მერმე გუგუტი. ხევსურის მტკიცებით ჯერ მოდის ურნატაი (ე. ი. მოჴნავი), მამრე გუგუტი, მამრე მერცხალი. გუგუტი ეუბნება მერცხალიკას: აღზდეგ (ასეა!) და წადი, მერცხალო, / აღდგომის სწორსა, ბზობასა. / მეც მალე წამოგეწევი, / არ იყო შუა გზობასა.

გუდები ჴევსურეთში ნ. თიკნურთან.

ჴ., გუდ., მთ., დურა ფშ., თ. ცხვრის ტყავისაგან შეკერილი წამოსასხამი, გრძელ-ბეწვიანი, უსაჴლო, საბნადაც ხმარობენ, „ტყავის საბანი საზამთრო, ზედ სახურავი ლოგინზედ“ (ბეს.). შდრ. სასაჴლავი.

(1) მოჴ. (ყ. 124,8 ქვ.; 758,16 ქვ.) ცივ წყალში მოზელილი და უხაშოდ გამომცხვარი წვრილი ქერის კვერი [მსხვილი იქნება ქარჯინაი]. „ოსურია, არაა ჩვენიო“ (მოჴ.) [ოს. გუდუნ, გუდნ – დიდი პური].

(2) მთ. მხრით ჩამოტანილი ტვირთი ფიჩხისა.

ყ. 547,12 ქვ.

გაგუვდა გაიბუტა. ნ. მგუანი.

რაის გუი მთ. რას ჰკვნესი. ნ. ჴუილი.

ნ. ჴარ-გუთანი.

ნ. ჴარ-გუთანი.

ნ. წერწერაი.

ნ. აბეზარი, აბზარი.

ნ. ანჯახი.

ნ. არჯალი.

გული მიჩქროლავს გუდ., გული აუჩქროლდა ნ. ჩქროლა.

ჴ., ჴმელი გულ-მუცელი ჴ. მკერდი, გულის-პირი მოჴ. ნ. ჭიპი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „პურადი, გამმეტებელი“, გულ-კეთილი, პურადი, პატივისმცემელი. თ. მხიარული, კარგი ხასიათისა (ბარიდან შემოსულიაო).

(ყ. 869,16).

ნ. დალაუგი.

(1): დაგულე დახურე (მაგ., კარი), მიგულე მიხურე. საგულავა დანა თ. დასაკეცი დანა, ჯაყო მოჴ., სამართებელი ჴ., დაგულვა თ. დახურვა. დაგულვა ფშ. დაჭმანვა.

(2): ღგულავ ჴ., თ. აპირებს.

ნ. გულისმდე.

ნ. გულ-მუცელი.

გუდ., მთ., მოჴ. (ყ. 274,13 ქვ.), გულს გიპოვნის (ყ. 476,6 ქვ.), დალიე, გულს გიპოვნის (ყ. 253,3) გულს გაგიკეთებს (ცუდ გონებაზე რომ იყო).

ჴ., თ. მკერდი, გულის ფიცარნი ჴ. „გულ-მუცელნი, გულის მიდამო“ (ბეს.).

ჴ., გულის მამდე ჴორ., გულის მამდები გუდ., მოჴ., გულის მამდბი მთ. მოავე მტერი, ზიანის მაყენებელი. გულის მომდე ჴ. კაცს რო კაცის ზიანი გაეხარდება. გულის მდებელი ფშ., თ. ვისაც სხვისი ზარალი და მარცხი უხარია.

მოჴ. (ყ. 269,2), „მწარეა, ვერ დავლევ, გულს შემტაცებსო“ (გუდ.).

(მხოლოდ ლექსში) მამაცი, გუდ-დიდი. გულჴადარა, გულჴადრეული თ., ფშ. „ლეკების ტომია“.

მთ., მოჴ. ჭაობის გუბე, გუბი ჴ., გუბე თ.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ქვ. ფშ., გვირაბი ზ. ფშ. მორევი. სრუნტი მოჴ.

მთ., გვირგალი მოჴ., მირგვალი, მურგვალი ჴ., მურგვალი ფშ., მირგველაჸი თ. მრგვალი.

ფს. (რაზ.-ჭყ.) „პურის გული“ („სწორიაო“ მიმიწერია).

ჭყ. „ქუხილი, გურგურებს ქუხს. „ცეცხლზედაც იტყვიან გურგურებსო“. მთ., თ. გრგვინვა, ქუხილი. გურგურებს გრგვინავს.

გუდ. გრდემლი. ნ. ქურთემული.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ., თ. „როდინის ქვა, ფილთაქვა“. ფილთაქვა, ფილთაკოხი მთ.

აგუსტებენ (იშვ.) აგუსტულებენ ჴ. მიაქან-მოაქანებენ.

ჴ., გუგუსტიაობს ფშ. ქანაობს (ჩამოკიდებულზე ითქმის).

ჴ. გუშინის წინ (ჴ. მას.).

ფშ., ჴ. წიგნი, შეკინძული ქაღალდი.

ფშ. ფაფანაგის ან ჩოხის ნაოჭის თავი. ნ. კუჭები.

ჴ., თ., ფშ. კავშირი „და“: უქმიცა-დ’ საქმიც (ჴ. მას.), გაჭირვებაში დამინატრე-დ’ აქ ვარივ.

დათ მოკიდებული ნ. ნადობი.

ჴ., დამიაზრე მიცქირე, მიყურე, შემომხედე.

ნ. ბალთვა. დავბალთავ ნ. შამშალს გავავლევ.

ნ. ბალითი.

ნ. ბანდვა.

გუდ., მთ., მოჴ. (ვაჟა 240,13) ფეხის დასხლეტა, დავბარგანავდი (გუდ.) ფეხი დამისხლტა და წავიქეცი. „თავს რო ვერ დავიჭერთ“ მთ. (სიმთვრალეში).

ნ. ბატი.

ნ. ბაჯვა.

ჴ. ნ. ბეჭდის დადება, დამახვილება.

ნ. ბეჯითი.

იგივეა, რაც დამძიმული (ნ.).

ნ. ბიკი.

ნ. ბირკოლი.

ნ. დადანდლვა.

ნ. ბობო.

ნ. ბორჯ.

ნ. ბატი, დაბატდა.

„წყენით რო სახე შეეკვრის ვაჟს“ (ბეს.).

ნ. ბღაჯი.

ნ. ბღერთვა.

ნ. ბღუნვა.

თ., ფშ. ჩასვლა (მზისა, მთვარისა, ვარსკვლავებისა).

(ყ. 446,13 542,4) ბაგა-ბუგი, დაგი-დუგი (ყ. 698,12 ქვ.) გულის ღონივრად ცემა. ძაგა-ძუგი მთ., მოჴ., ბრაგი-ბრუგი გუდ.

მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. დაკაწრვა ბრჭყალებით (მგლისაგან, კატისაგან, დათვისაგან, ქორისაგან, არწივისაგან). დაგაზა დაკაწრა ბრჭყალებით.

(1) ფშ., მთ., მოჴ. დამიზნება, დაღირება. დაუგანა დაუმიზნა, დაუღირა (თოფი, ქვა, ხმალი, ხანჯალი). დაგანება დაღირების, დამიზნების მნიშვნელობით მლეთეში (მთიულეთში) არ იციან.

(2) (ბაჩ. „დ“, 70) დასატაკებლად დასწორება (ჩხუბში).

(3) მოჴ. დარტყმა. დავაგანე მოჴ. მოვარტყი, მივაგანე მოჴ. მივარტყი. დააგანა თ. მოახვედრა, მოარტყა.

ჴ. დანთება (ცეცხლისა).

დაგგალ ჴ. მოგთელა, ფეხებით შეგდგა (ჴ. მას.).

ნ. გულვა, მიყენება.

ნ. ნაწვავ-ნადაგი.

(ყ. 110,10; 649,14) ტირილ-ყვირილი მკვდარზე. ავაი დადაი (ყ. 112,15), ვაი დადაი გუდ., დადაი, დადაი მთ. შებრალების შორისდებული. დადაი ჩე! გუდ. ასე წამოიძახებენ, როცა დაზარალდება ვინმე (მაგ., ძროხა გადაუვარდება კლდეზე), ან ვინმე მოუკვდება. ააავ დადადაი (ყ. 289,14).

დადანდლული, დაიდანდლული (ასეა!) ჴ. (ბრძან. დაიდანდლე). დაბლანდული, მსხვილად ნაკერი, დაბლანდვა, დალარვა მოჴ. საბანი დალარეო მოჴ.

მოჴ. დასუსხვა ჭინჭრისაგან ნ. დატიტკვა.

ნ. დოილა.

ნ. დურაღი.

ჴ. დაელვება (ჴ. მას.).

თ. ვადაზე მოვახერხებ, მივუსწრებ. ნ. ჭკდე, მაჭკდევა.

ჴმალია, მესამედი ნაწილი შაშარს (შაშალს) უჭირავს, ორი ღარი შუაზე მიუდის (შაშრამდის), ორი წყვილი ღარი ყუვისკენ მიუდის და იმ ორ წყვილ ღარს შორის ბეჭედი აქვს. ნ. იარაღები, შაშარი.

(არაბ.) ბარაქა, წყალობა. დავლათიანი (ჴ. მას.).

აშვება. ნ. ზეზ.

ნ. გაზველვა, გაქრეჯა.

ჴ. გამოცდა (გამოსატეხად).

მიწის ჩამოსქდომა, ნაზღვლევი მიწა გუდ., ნაზღლოვი მთ. ნამზვლევი ჴ., ნაზლობი თ.

ჴ. „მტრისკე მიწევა“ (ბეს.).

ნ. დამზოგება.

ჴელნ დამზრეს ჴ. ხელები გამეყინა, დამზრა ფშ., ჴელები დამზრა თ. შემცივდა ხელებზე. დავზრები თ. მცივა.

ნ. თეთრება.

იგივეა, რაც დაფეთქვა (ნ.).

(1) მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. ბოძის თავზე შეყენებული ხე ან ხის ნაჭერი.

(2) მოჴ. ურმის დათვი. დათვა (ჭყ. ნ. ა.) „ურმის ზედადგრის ნაწილი, რომლითაც ღერძს ეხება“.

მოჴ. ფერჴისაში შუაში ჩამდგარი კაცი, რომელსაც სასმელი აქვს და მოთამაშეებს აწვდის ყანწით. ქალებს თოლი გადაავლე, / ჩვენო დათვიაო, / ერთი კიდევ ჩამოგვისხი, / ჩვენო დათვიაო (მოჴ.).

მთ. დათვის სოკო, დათვიმჩარა (ჭყ. სოკოებთან), ხის ძირში ამოდის და სვესავით შემოეხვევა ხეს, ყურძენივით დაისხამს წითლად.

ჴ., საბრმობელა ჴ. ნ. კუსკუსელა.

მითვისება. ნ. თვის.

ნ. თვლა.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. (შატ.) „დაყვავება, ბაშვ რო ტიროდეს, დაუყვავონ და გააჩუმონ“.

მოჴ., ნ. თოქი.

ფშ., ჴ. თ. პირიდან საქმობა, პირის ღებინება, ნ. თხევა, დაჴაფრვა.

დამუქრება, მუქარა დამთხოვა მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. დამემუქრა.

ნ. მდინარი.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. დახამხამება. თოლები დააკამკამა (გუდ., მთ., მოჴ.).

ნ. კეთება (2). სრავალის დაკეთება ნ. დაწვერვა (2), რკვევა.

ნ. კენტ, კეჭ. დაკეჭნილი ნ. ნაჭრევი.

დამკვალავდა ფშ. დამეკვება, დამებედა. ნ. დაკვებება.

ჴ., დამკვართვა თ. ნ. კვალთ.

დამეკვებება მოჴ., ფშ., დამებედება, დამკვალავდება. დამეკვება დამებედა. ნ. დაჭკდევა.

გუდ., მთ., მოჴ. (ყ. 767,8) აღკვეთა. „ჩვენ კი დაგვეკვეთა ცხელი ტყვია?“ (ე.ი. ჩვენ კი არ შეგვიძლიაცხელი ტყვია ვესროლოთ?). დამეკვეთა თ. დამეჩვია (ბალღი). სამძახის დაკვეთა ჴ. ნ. სამძახი.

გუდ., ფშ., ჴ., თ. ფერფლი, დანაცრული ნაკვერჩხალი. ნავლი მთ., მოჴ.

ნ. გაზველვა.

დავაკალ ჴ., დააკალ, დააკლა ჴ. დავაკელ, დააკელ, დააკლო.

მთ., მოჴ., ჴ., თ. გადაკლიტული (მძუვნობის დროს).

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაჩუმება“. მე ვერ დამიმოწმეს. ა.შ.

გუდ., მთ., ფშ., ჴ. ფუტკრის ჩხვლეტა, ფუტკარმ დამკოდა ჴ., კაზარამ დამკოდა მოჴ., ფუტკარმა მიკოდა გუდ., ფუტკარმა დამკრა თ.

მოჴ. ნ. კვალთ.

ჴ. უფრისაგან სულწამაყრილი ქალის გათავისუფლება ეშმაკისაგან და ხთიშვილის დაპატრონება (ჴ. მას. 152-153).

თ. ნ. კოხი (2).

ჴ. იგივეა, რაც გვრიზა (ნ).

ფუტკარმა დამკრა თ. ფუტკარმა მიჩხვლიტა. ნ. დაკოდვა. ვინც დახკრავს ლიშანს ჴ. ვინც მოახვედრებს მიზანს.

თ. ნ. შაკუთება.

ნ. კუმპაი.

ფშ., მოჴ. რძის საწოვარა. „დედა არა ჰყავს, დალით გაზდილია“ (მოჴ.). ნ. დვალი (2).

(1) ფშ. ყვითელ-გულიანი და ფეხის გულზე ბეწვიანი კვერნა (ბიძაჩემის ბესოს სიტყვით, რომელიც ფშავში ცხოვრობდა).

(2), გუდ., მთ. დალი ფშ. მოჴ., დვალი ჴ. რძის საწოვებელი ბავშვისთვის (თვითვე აკეთებენ, რქაზე ჩამოაცმენ „თითს“, ე.ი. ძუძუს წვერს).

(3) თ. მიცვალებულის შექება სიმღერით დოღის წინ.

„მიწრიელ დაულაგმიდი“ ჴ. (ლოცვაში).

(არ. დალლლ) ნ. ჩარჩი.

ნ. დაბლანდვა.

ნ. ლასტ.

ფშ., თ. დაბალი ადგილი, ჩავარდნილი, გალაუგი ჴ., გუდ., მთ. გვერალდში სიგრძისად წაზიდული დაბლობი. „ცოტა ღელე“. გალაუგი გასდევდაო – ცოტა მაღლობი (ასეა!) მისდევდაო (მთ.).

ნ. ლაფ.

დაგლახტოს ლახტი დაგკრას ფშ. (წყევლაა).

თ. შეკაზმული (ცხენი).

ჴ. ფეხით შედგომა, ფეხის დადგმა.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „კლდეში შეზნექილი ადგილი, სადაც ნადირი დაწვება და თოვლი შერჩება“. ფშ., თ. ჩავარდნილი ადგილი, ჴვაფი. შდრ. დალაუგი.

ჴ., თ. წახდენა, გაფუჭება. ნ. ლევ.

ნ. დალულვა (1).

ჴ. დამიზნება: ლიშანი იცის ისეთი, რომ რასაც დაღლიშნებს, არ გააცდენს ტყვიას (ჴ. მას. 188,8).

ცრემლით დალორთხილი თვალები (ყ. 565,11 ქვ.); მდუღარე ცრემლს დაელორთხა მწუხარებით და ზრუნვით დაღარული ღაწვები (ყ. 580,14; 624,10 ქვ.).

(1) ჴორჴ., გუდ., ფშ., მთ. დასუსხვა (ჭინჭრისაგან), დაშუშხვა. დამლულა, დამლილა მთ. ნ. დადიტკვა.

(2) ჴ. დაკუზვა და მიპარვა.

დალუჭდა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაწყვილდა“ (ს. ლუწ „წყვილი“). დალუჭდა ორი ყორანი, / ჩავიდენ უღრანს ტყეშია“ (ფშ.) „ლუჭყი იცოდეს წყვილისად“ (ჴ.).

მოჴ., ჴ. (წინათ) ახალწლის წინა ღამეს კარებზე და და სარკმლებზე ეკლებს და ლურსმანს ჩაარჭობენ, თან ნახშირით (ან ცარცით) ჯვარს დაუსმენ, რომ „მოვნე“ არ შევიდეს სახლში საახალწლოდ.

ჴ. (თურქ.) დამბაჩა (ჴ. მას.).

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., თ. „არც გავლა უგალობს, არც აძრახდომა უგალობს, არც სიტყვა-პასუხი იცის“. გაუგებარი, უთაო.

თ. დატოლება, დაზმანება. ემზოგვნეს თ. დაეძმანენ.

თ. ნ. კვალთ.

ნ. მლაშება.

ნ. დაფისული.

ნ. დაჟამება.

ფშ. გასიებული.

გუდ., დასუნა, მსუნვიან სუნავდენ ხოლმე.

ჴ. ნ. მუქარა.

ჴ., ტამფა ჴ. (შატ.) სამ-კაპიანი ჯოხი სათამაშოდ. დამფაობა ჴ. დამფის თამაში. ნ. დემფა.

ჴ., თ. მაშვრალი ფშ. დაღლილი.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. „დამპალ-დაობებული და ასულებული. დასავლ. საქართველოში აშმორებულს იტყვიან“, დამპალი. მთ. „სახით უშნო, მყრალი, მაიმუნი რომ იყოს“, „დამშმარი ძესო – არაფერს აკეთებსო“. შმორი მოჴ., ჴ., აშმორებული მოჴ., დაშმორდა მოჴ. დაობდა. დამშმარი, შმორი ჴ. დამპალი. შმორი ჴ. (აგრეთვე) სველი.

გუდ., მთ., მოჴ. ნ. მძაჴე.

ჴ. დაობებული (პური), დაბიკებული თ. შდრ. აძმორება.

ნ. ძმარი.

ჴ., დაწუხვა თ., დაჭუხვა გუდ., მთ., მოჴ. თვალის დახუჭვა.

ჴ. წყალობის გამოთხოვა ღვთისაგან, დალოცვა (დისიმილაციით დამწყალობლება სიტყვის ნაცვლად. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ხუცესმა ანუ ხევისბერმა თქვას: შენი მწყალობელიმც ას“).

თ. ნ. ნარცხვა.

თ. მამიდა. დაჸო კი კაცის სახელია.

გუდ., მთ., მოჴ. ცხენის დაოთხებით წაყვანა, გაჭენება. გაოთხება თ., მთ. ძალიან გაქცევა (საქონელზე).

მთ., მოჴ., (ყ. 532), ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. დაღლა. დაოსებული დაღლილი. „დაოსებულია, აღარაის თავი აქვსო“ (მთ.), „ტირილით დაოსდაო (მოჴ.).

მოჴ., ფშ. ნ. პატიმარი.

ჴ. ნ. მდინარი.

სახე დაეპრანჭა (ყ. 42,23) სახე დაემანჭა (?), გუდ., მორთვა, მოჴ. ყოყოჩობა.

თ. რძე-დაკარგული (დედაკაცი, ფური, ცხვარი).

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ., დაჟმობა თ. დამწიფება. დაჟამული, დაჟამებული მწიფე, დამწიფებული (ხილი, მუწუკი). დამჟმარი თ. მწიფე (ითქმის უფრო მოკრეფილი ხილი რომ დაკეთდება შინ). „რა უნდა დაჟამდეს ჩვენჩი“ (მოჴ.).

„საბა ამბობს: «ხილის ყინვით დაზრობა». დაჟარული იმას ჰქვია, რომ დაჟეჟილი და ჩაჭყლეტილი ექნება რამეზე დაცემით და არა ყინვით“ (ფშ. რაზ.-ჭყ.). მე ფშავში არ დამიდასტურეს. ა.შ.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.), დაჟულვა მთ. დაშილვა ჴ. ჩენჩოს (ჩურჩოს) გაცლა კაკლისა და თხილისაგან.

ნ. დაჟამება.

ნ. დაჟილვა.

ჴ. „წისქვილის ძირს ძირის თვალი, რომელშიც წყალი გადის“ (ბეს.).

ფშ., ჴ. ადგილი ხატში, სადაც ხუცობენ, ლოცულობენ და ჴელოსნები სხდებიან. საკოდე – სადაც ფუის, საქვაბე – სადაც „ადუღილებენ“. დარბაზი თ. იგივე (ეხლა მხოლოდ სოფ. დოჭუში. ხალხიც შედის შიგ, მანდილოსნების გარდა). ჴ. სალუდის საშუალო ადგილი ხატში, წინა – საქვაბე ან საკუთრივ სალუდე, უკანა – საკოდე.

ჴ. ნ. ჴარ-გუთანი.

დაგირთხმია ლაშნი (მოჴ.) ნ. ლაშთ გართხმა.

მოჴ. ცხორი დარიალდაო. ნ. რიალი.

ჴ. „დაღალატება, ღალატი“. „დარილ კი ნუ იქნებისავ – დაღალატება ნუ იყვასავ“ (ბეს.).

„დაარისხეს“ მოჴ. რისხვა დაატეხეს თავს წყევლით: გრისხავდეს წმ. გიორგი“ და მისთანა.

ჴ., დერიფანი ფშ. დარიფანაი მოჴ. აივანი.

თ. ნ. რკვევა, კეთება (ხორბლისა).

გუდ., მთ., ფშ., მოჴ., ჴ. ნ. კეთება (2), რკვევა.

თ., ტკბილი ფშ., ჴ. სვე-მიუცემელი ლუდი.

მთ. უგვანი სიტყვა თქვა, წამოიყრანტალა.

„რო დაღროშავ“. ნ. ცურცუმელა.

ჴ. დოლი, დაირა და სხვა (რაც კი ბრახუნებს). კითხვის ნიშნები მისხედს.

ჴ. იმაზე იტყვიან, ორ მოჩხუბარში ერთი რომ ვერ დასჭრის.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მოშლა კეთილის ცხოვრებისა“. „ძვირადო“, მიმიწერია.

მოჴ. ბალახის ძირების ამოგდება, ან თესლის დაფარვა უყუსაყრელით.

ჴ. ალაო-ნაფქვავ (ფორ-ნაფქვავ) წისქვილს ცოტა საფქვავს ჩაუყრიან, რომ ძველი ნაფქვავი გამოიტანოს და შემდეგ საჭმელი პური დააყარონ. თუ უნდათ, რომ წისქვილის ჩამოფქვის შემდეგ სხვა ხორბლეული დააყარონ დასაფქვავად, ქვის გასაწმენდად ხელით უნდა ჩააყარონ საფქვავი. ამას ეძახიან დარუყვას. „წისქვილ დავღრყე“.

(ბაჩ. 47) გაჩენა.

ნ. საბღუჯი.

დასაკოდი თხა – ბოტი, დ. ცხვარი – ყოჩი, ნერბი, ვერძი [ვაცი ნაბოტარი (ე. ი. დაკოდილი) თხა], დ. ჴარი – ბუღა, მაზვერი (მოჴ.), ჭეჭყა თ., დ. ცხენი – აჯილღა, ვაყა.

ნ. კუთნ, კუთრ, საბლის მიწა.

ნ. სარყვა.

თ. ნ. სასხლეტი.

თ. ნ. დასიცილი.

დასინული ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გაკალული“. „ქობში რომ დარჩება, დასინული არის; ძველი ქობი იქნება, მოსაკალავი. ახალი ქობი არას იზამს“ (მთ.) „მოუკალავი ქობი დასინავს საჭმელს“ (მოჴ.), ფშ., ჴ., თ. იგივე.

მოჴ. (ყ. 325,4; 400,5), ჴ., დასაცილი თ. დაცინვა.

ნ. სრევა.

(1) დასტურის დაცემა გუდ., მთ., მოჴ., ჴ. დათანხმება. დასტური დამეცი (ყ. 239,7), დასტური დამიცია (გუდ.).

(2) გუდ., ფშ., ჴ. ლუდის მხარშავი, ხატის მზარეული. ირჩევენ ერთი წლით, ზოგან ორით; ხატის მოსამსახურე, „რომელიც რიგით დგება ყოველ წელს, სოფლისთვი ლუდს ხარშავს ხატში“ (ბეს.). ნ. მერიგე, ჴელოსანი, ჩხანჩხი.

მოჴ. ნ. სულდგმული.

ნ. დამსუნა.

ფშ., ჴ. დასუნვა.

ნ. სუნსული.

ჴ. (არხ.) კარგად დაწყობა. ნ. დასხერპ.

დავსხერპე მოჴ. „ყველები ჩავაწყვე ტაგანაში და ზევიდან ჭაჭი დავადევი“ (მოჴ.). დასხერპილი მოჴ. შნოიანად დაწყობილი. ნ. დასხეპა.

ჴ. დამიზნება, დაგანება. დაუტატნე დაუგანე, დაუმიზნე.

ჴ. (არხ.) დანესტიანება (ბაბო გაბუურის თქმით), დეეტინა დაენესტიანებინა [იგივე ძირი ჩანს, რაც ტენ].

მთ., დადიტკვა მოჴ., დალულვა (დალილვა) მთ., დატყრუშვა ჴ., დაშუშხვა ფშ. დასუსხვა, დაშუშხვა (ჭინჭრისაგან), დატიტკული მთ. ა) დასუსხული, ბ) დაკბენილი ბუზისა და ტკიპისაგან.

ნ. ტოლება.

თ., დაჴელთული ჴ., დაჴელთილი მთ., გაკრული მოჴ. გადარეული. „ეშმაკთა დაგიტომესა, ბეჩაო“?

ჴ., ფშ. დასუსხვა (ჭინჭრისაგან).

დაუტუტებიაო, იტყვიან ბევრ მარილ-ნაქნარზე, მლაშეზე. ნ. ტუტა (3).

ფშ. ნედლი ხე რომ ცეცხლზე ტკრციალს მოიღებს.

ნ. უჩინ.

ყ. 483,5 დაგლეჯა.

ნ. ფათური.

მოჴ., ფშ., ჴ., თ. მიწის დაფარცხვასაც ნიშნავს. „ყანას რო დახფარავენ“ ჴ. – ყანას რო დაფარცხვენ. დაფარული დაფარცხული. ლუკავ, შენს დაფარულზედა / გრიგოლს დაუდის ნახირი. (ფშ.). დაცინვით უთხრა მოკაფიემ ლუკას, რომელსაც მოსახნავი ადგილი არ ჰქონდა, თანაც გადაჰკრა გრიგოლს, რომელსაც საქონელი არ გააჩნდა. ა) დაცვა, ბ) დაფარცხვა.

დაფახდი მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. ეტყვიან ბალღს, რომ ატყდება და არ დაწყნარდება, ან იმას, ვინც ჩხუბობს (დადეგო). დაუფახარი მთ., მოჴ., დაუფახები ჴ. დაუდეგარი (ბალღი).

ფშ., ჴ. ჭურჭლის პირის დაცობა. (რაზ.-ჭყ.) „ჭურჭლის პირის დაცობა, აგრეთვე ჭრილობისა“. დაფივე, დაუფივე პირს დაუეც, პირსაცემი მოჴ., პირ-საფევი ჴ., პირ-შაშჭმელაჸი თ., საფევი ფშ., საფივი ჴ. საცობი.

მთ., მოჴ. დათეთქვა, დაფეთქვა ფშ. დაჩეჩქვა (ცემით).

დაფერჴდი მოჴ. (ყ. 615,12 ქვ.), შაფერჴდი გუდ., მთ., მოჴ. მოიცადე პატარა ხანს, შედეგ, დადეგ.

ჴ. ხანში შესული ცომი, ღუმელში შესხმა რო დაუგვიანდება. დამჟაული ფშ., თ. ნ. გალაგებული, გალისკული.

ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაწუნება“. დამაფოლა მთ., მოჴ., ჴ., თ. დამამცირა, არად ჩამაგდო, დამიწუნა, მაძაგა. თუ ორი კაცი (ვთქვათ ვაჭრები) ერთურთს შეეცილებიან რამეში, ვინც წააგებს, ის იტყვის დამაფოლაო. „დამიფოლდა, ვერ გავყიდე“. დაფოლებული მთ., ფშ., ჴ., თ. დაწუნებული, მოჴ. დამცირებული, მიზეზ-მიცემული.

წ. ფშ. ნ. ფუნდრუკი.

დაფქას ჴ. დაფქვას. დაუფქველი ჴ. „დამი-ოთხ დღეს ავდრობის დროს წისქვილის სარუეებს დაღგლეჯს და ხალხი ერთ კვირაეს ბევრჯელ დარჩების დაუფქველი“ (ჴ. მას. 190,23, დაბეჭდილია: დაუფქვულო).

ჴ. დაფშვნეტს, დაანარცხებს, ძირს დასცემს; დაფშვნეტილას დანარცხებულა (ჴ. მას.).

ნ. ფხა.

ფშ., ჴ., თ., დაფხრაჭული მოჴ. ნ. ნაკაწრი.

მთ. ნ. ქარსლი.

ნ. ქიმიათ.

პურები დაქნა მოჴ. მოამზადა დასაცხობად.

ა) საათის მომართვა. დაქოქე საათი. ბ) დაქოქვა გუდ. დაწყევლა („შენი ქოქი ამოწყდესო“) (თურქ. ქქ ძირი).

ნ. კენტ.

გუდ., მთ., მოჴ., მოღომლება ჴ. ხორბლეულის დახმობა კეცით ავდრიანობის დროს, დასაფქვავად (მზე რომ არ არის, მის გამო). ნ. ღომელი.

(1) ჴ. (დამიღრიჯა, დაუღრიჯა ჴ.), გაკიცხვა ფშ., დაკირცხვლა მოჴ., გაზველვა მთ., ჴ. (შატ.).

(2): თოფი დაღრიჯა ჴ. ფეხზე შემოაყენა და დაუმიზნა.

(3) თ. მოღუშვა.

ჴ. კარგად დაბანილი.

მოჴ. ტოლის დადება, მჯობნი ჴარისაკენ ტვირთის გადაწევა უღელში. ნ. დაცანდვა. ყდედი მოჴ. ჭაპანი, ღვედის თასმებისაგან დაწნული „საბელი“.

მოჴ. უფრო ღონიერი ჴარისაკენ ტვირთის გადაწევა უღელში, საუღლის გადაგდება თ. „ცანდს იმას ვეტყვით ჩვენ, რომ ჴარი რომ ჴარს სჯობია უღელში, იმისაკენ მივსწევთ ცანდს; ერთი რომ მოკლედ იყოს (რომენიც სჯობია) და მეორე რომ გრძლად იყოს (რომენიც სუსტია). ბარსი ტოლს ეძახიან: ტოლი დაუდეს“.

გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. იდაყვი.

(ყორუღავდენ, დავყორუღო) ფშ., გუდ., მოჴ., დასარყვა მთ. ნ. სარყვა. შდრ. საბლის მიწა.

ჴ., თ. დადგომა, დგომა. დეეყუდე დადეგ. „აქაც იციან: რასა ჰყუდიხარ, რას დაყუდებულხარო“ (გუდ.). მთ., მოჴ. იგივე.

მოჴ. ნ. დაშამათება.

მოჴ. გაზავება.

ნ. დაშაულა.

ყ. 487,18, დაშარტვა მოჴ. ნ. დაშატვა.

ეს სიტყვა, აღებული ჭადრაკის თამაშობიდან, საწყევრად არის გამოყენებული მთაში: დაგშამათოს ღმერთმა! (მთ.), დაგშამანთოს წმ. გიორგიმ! (ფშ.), დაგწყევლოს და დაგშამანთოს! დაგშანთოს ჴ. წყევლაა (ეს „დაგშანთოს“ ალბათ არა შანთისაგან, არამედ დაგშამათოს-გან არის მიღებული.

გუდ., მთ. გასკვნა, დასკვნა, შემოხვევა, დანასკვა (თოკისა). დაშატვა, დაშალტვა თ. მაყურჟად გამოკვრა. გამოშალტე ჴ., თ. გამოამაყურჟე (შატი ჴ. მაყურჟი).

ჴ. დაშავებულა, მომკვდარა(?) (ჴ. მას.).

ნ. შეშხვა.

ნ. დაჟილვა.

ფშ. (ვაჟა 253,7 ქვ.).

ნ. შეშხვა.

გუდ., მთ., ჴ. ფქვილის ან მარცვლეულის დაბნევა.

ნ. დამშმარი.

ჴ. სწორი ხმალი. ნ. იარაღები.

ფშ. ნ. დატიტკვა.

ცეცხლე დააშხიტინეს მწვადები (მოჴ.) ნ. დაშიშინება, შეშიშხინება.

ნ. მოჯეკვა.

ჴ. ნ. დაჩიკვა.

ჴ. დაჩემება, მითვისება. დაჩვენებული ალაგი მთ., მოჴ. (ყ. 27), ჴ. ნაჩვენები ადგილი.

„კალმახი იცის ოქროსი, დაწინწლულ-დაჩითულია (რ. ერისთავი, „ივერია“, 1886, № 54).

წ. ფშ., დაჩეკვა ჴ. ნიგზურის დაბერტყვა.

ნ. ჩურგვა.

მოჴ. ნ. გაჭყანჭყარება.

მოჴ. რქენა. „დაჩხვირაო, ჩვენ ის ვიცით“ (მოჴ.). ნ. ჩურგვა.

ნ. ჩხრეკა.

(1) წ. ფშ. დაშლა, დარღვევა, დაფუშვა. დაიცადნა დაიშალა.

(2) გუდ., ჴ. ცანდის დადება ტოლის დადება,

ნ. დასტურის დაცემა. [(გუდ.).

ჴ., თ. დავიწყება. დამცილდა დამავიწყდა. ნ. ცილება.

ჴ., დაცრინტავება გუდ., მოჴ., დაცქრინტავება მთ. ცხვირის დაცემინება, დაცხინკვება, აცრინტეებს მოჴ.

ჴ. ნ. ცოცვა.

გუდ., ნ. ცრუვი.

სრულებით დაეცხავებინა ტყვიებს (ყ. 192,10 ქვ.) ცხავსავით დაეხვრიტა.

დაეძგერნეს ჴ. დაეტაკნენ.

ფშ., ჴ. დაძირწვერება თ.: ერბოს დაძირება („დავაძირე“) ერბოს გაკეთება. დაძირავება გუდ. „კარაქს რომ გადაადნობენ, დავაძირავეო“ (გუდ.). ნაძირალაი გუდ., მთ., მოჴ. ერბოს ძირს დარჩენილი რიოში. იმისგან ერბო რომ ამოსწურონ, საფანელს წაუკიდებენ, გადაადნობენ. კარაქის ძირი ჴ. იგივე.

ნ. დამზოგება.

ფშ. (რაზ.-ჭყ) „შუბლის შეჭმუხნვა“.

დაწარბე მთ. (თოკი) მოუჭირე მაგრად. მოჴ. იგივე.

არ დავეწევი ჴ., თ. არ მსურს (პურის ჭამა, სასმლის სმა).

თ. ნ. წერიება.

ნ. წველა.

(1) ჴ., თ. მზის ჩასვლა. დაწვერილი, ჩაწვერილი მთ., გუდ., ჩასასვლელი.

(2) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ტაბაკით ხორბლის გადარკვევა“. გადაწვერეო (მთ.), სრველის დაკეთება მოჴ., სრველის დაკეთება ჴ.

ნ. მაწილვა.

დატოვება, დაგდება.

ფშ. „დასწკიპა თოფი ესროლა“ (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 141).