მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 410 names in this directory beginning with the letter დ.
დ’
ჴ., თ., ფშ. კავშირი „და“: უქმიცა-დ’ საქმიც (ჴ. მას.), გაჭირვებაში დამინატრე-დ’ აქ ვარივ.

და
დათ მოკიდებული ნ. ნადობი.

დააზრება
ჴ., დამიაზრე მიცქირე, მიყურე, შემომხედე.

დაბალთვა
ნ. ბალთვა. დავბალთავ ნ. შამშალს გავავლევ.

დაბალითება
ნ. ბალითი.

დაბანდვა
ნ. ბანდვა.

დაბარგანავება
გუდ., მთ., მოჴ. (ვაჟა 240,13) ფეხის დასხლეტა, დავბარგანავდი (გუდ.) ფეხი დამისხლტა და წავიქეცი. „თავს რო ვერ დავიჭერთ“ მთ. (სიმთვრალეში).

დაბატული
ნ. ბატი.

დაბაჯვა
ნ. ბაჯვა.

დაბეჭდვა
ჴ. ნ. ბეჭდის დადება, დამახვილება.

დაბეჯითებით
ნ. ბეჯითი.

დაბიკებული
იგივეა, რაც დამძიმული (ნ.).

დაბიკული
ნ. ბიკი.

დაბირკვლდა, დაბირკვლული
ნ. ბირკოლი.

დაბლანდვა
ნ. დადანდლვა.

დაბობოვდა
ნ. ბობო.

დაბორჯება
ნ. ბორჯ.

დაბოტდა
ნ. ბატი, დაბატდა.

დაბუზვა
„წყენით რო სახე შეეკვრის ვაჟს“ (ბეს.).

დაბღაჯა
ნ. ბღაჯი.

დაბღერთვა
ნ. ბღერთვა.

დაბღუნვა
ნ. ბღუნვა.

დაბძანება
თ., ფშ. ჩასვლა (მზისა, მთვარისა, ვარსკვლავებისა).

დაგა-დუგი
(ყ. 446,13 542,4) ბაგა-ბუგი, დაგი-დუგი (ყ. 698,12 ქვ.) გულის ღონივრად ცემა. ძაგა-ძუგი მთ., მოჴ., ბრაგი-ბრუგი გუდ.

დაგაზვა
მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. დაკაწრვა ბრჭყალებით (მგლისაგან, კატისაგან, დათვისაგან, ქორისაგან, არწივისაგან). დაგაზა დაკაწრა ბრჭყალებით.

დაგანება
(1) ფშ., მთ., მოჴ. დამიზნება, დაღირება. დაუგანა დაუმიზნა, დაუღირა (თოფი, ქვა, ხმალი, ხანჯალი). დაგანება დაღირების, დამიზნების მნიშვნელობით მლეთეში (მთიულეთში) არ იციან.

დაგანება
(2) (ბაჩ. „დ“, 70) დასატაკებლად დასწორება (ჩხუბში).

დაგანება
(3) მოჴ. დარტყმა. დავაგანე მოჴ. მოვარტყი, მივაგანე მოჴ. მივარტყი. დააგანა თ. მოახვედრა, მოარტყა.

დაგზება
ჴ. დანთება (ცეცხლისა).

დაგლა
დაგგალ ჴ. მოგთელა, ფეხებით შეგდგა (ჴ. მას.).

დაგულვა
ნ. გულვა, მიყენება.

დადაგვა
ნ. ნაწვავ-ნადაგი.

დადაი
(ყ. 110,10; 649,14) ტირილ-ყვირილი მკვდარზე. ავაი დადაი (ყ. 112,15), ვაი დადაი გუდ., დადაი, დადაი მთ. შებრალების შორისდებული. დადაი ჩე! გუდ. ასე წამოიძახებენ, როცა დაზარალდება ვინმე (მაგ., ძროხა გადაუვარდება კლდეზე), ან ვინმე მოუკვდება. ააავ დადადაი (ყ. 289,14).

დადანდლ
დადანდლული, დაიდანდლული (ასეა!) ჴ. (ბრძან. დაიდანდლე). დაბლანდული, მსხვილად ნაკერი, დაბლანდვა, დალარვა მოჴ. საბანი დალარეო მოჴ.

დადიტკვა
მოჴ. დასუსხვა ჭინჭრისაგან ნ. დატიტკვა.

დადოვება
ნ. დოილა.

დადურაღება
ნ. დურაღი.

დაელნება, დეელნება
ჴ. დაელვება (ჴ. მას.).

დავეჭკდევი
თ. ვადაზე მოვახერხებ, მივუსწრებ. ნ. ჭკდე, მაჭკდევა.

დავით-ფერული
ჴმალია, მესამედი ნაწილი შაშარს (შაშალს) უჭირავს, ორი ღარი შუაზე მიუდის (შაშრამდის), ორი წყვილი ღარი ყუვისკენ მიუდის და იმ ორ წყვილ ღარს შორის ბეჭედი აქვს. ნ. იარაღები, შაშარი.

დავლათი
(არაბ.) ბარაქა, წყალობა. დავლათიანი (ჴ. მას.).

დაზეზება
აშვება. ნ. ზეზ.

დაზველვა
ნ. გაზველვა, გაქრეჯა.

დაზვერვა
ჴ. გამოცდა (გამოსატეხად).

დაზვლევა
მიწის ჩამოსქდომა, ნაზღვლევი მიწა გუდ., ნაზღლოვი მთ. ნამზვლევი ჴ., ნაზლობი თ.

დაზიდვა
ჴ. „მტრისკე მიწევა“ (ბეს.).

დაზმანება, დაძმანება
ნ. დამზოგება.

დაზრობა
ჴელნ დამზრეს ჴ. ხელები გამეყინა, დამზრა ფშ., ჴელები დამზრა თ. შემცივდა ხელებზე. დავზრები თ. მცივა.

დათეთრება
ნ. თეთრება.

დათეთქვა
იგივეა, რაც დაფეთქვა (ნ.).

დათვი
(1) მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. ბოძის თავზე შეყენებული ხე ან ხის ნაჭერი.

დათვი
(2) მოჴ. ურმის დათვი. დათვა (ჭყ. ნ. ა.) „ურმის ზედადგრის ნაწილი, რომლითაც ღერძს ეხება“.

დათვია
მოჴ. ფერჴისაში შუაში ჩამდგარი კაცი, რომელსაც სასმელი აქვს და მოთამაშეებს აწვდის ყანწით. ქალებს თოლი გადაავლე, / ჩვენო დათვიაო, / ერთი კიდევ ჩამოგვისხი, / ჩვენო დათვიაო (მოჴ.).

დათვის სახვრემელა
მთ. დათვის სოკო, დათვიმჩარა (ჭყ. სოკოებთან), ხის ძირში ამოდის და სვესავით შემოეხვევა ხეს, ყურძენივით დაისხამს წითლად.

დათვის ქაჩქაჩა
ჴ., საბრმობელა ჴ. ნ. კუსკუსელა.

დათვისება
მითვისება. ნ. თვის.

დათვლა
ნ. თვლა.

დათირება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. (შატ.) „დაყვავება, ბაშვ რო ტიროდეს, დაუყვავონ და გააჩუმონ“.

დათოქდა, არ დაგათოქას
მოჴ., ნ. თოქი.

დათხევა
ფშ., ჴ. თ. პირიდან საქმობა, პირის ღებინება, ნ. თხევა, დაჴაფრვა.

დათხოვა (მუქარისა)
დამუქრება, მუქარა დამთხოვა მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. დამემუქრა.

დაიძრა
ნ. მდინარი.

დაკამკამება
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. დახამხამება. თოლები დააკამკამა (გუდ., მთ., მოჴ.).

დაკეთება
ნ. კეთება (2). სრავალის დაკეთება ნ. დაწვერვა (2), რკვევა.

დაკეჭნა
ნ. კენტ, კეჭ. დაკეჭნილი ნ. ნაჭრევი.

დაკვალავება
დამკვალავდა ფშ. დამეკვება, დამებედა. ნ. დაკვებება.

დაკვალთვა, დაკვართვა
ჴ., დამკვართვა თ. ნ. კვალთ.

დაკვებება
დამეკვებება მოჴ., ფშ., დამებედება, დამკვალავდება. დამეკვება დამებედა. ნ. დაჭკდევა.

დაკვეთა
გუდ., მთ., მოჴ. (ყ. 767,8) აღკვეთა. „ჩვენ კი დაგვეკვეთა ცხელი ტყვია?“ (ე.ი. ჩვენ კი არ შეგვიძლიაცხელი ტყვია ვესროლოთ?). დამეკვეთა თ. დამეჩვია (ბალღი). სამძახის დაკვეთა ჴ. ნ. სამძახი.

დაკვლი
გუდ., ფშ., ჴ., თ. ფერფლი, დანაცრული ნაკვერჩხალი. ნავლი მთ., მოჴ.

დაკიცხვა
ნ. გაზველვა.

დაკლება
დავაკალ ჴ., დააკალ, დააკლა ჴ. დავაკელ, დააკელ, დააკლო.

დაკლიტული (ძაღლები)
მთ., მოჴ., ჴ., თ. გადაკლიტული (მძუვნობის დროს).

დაკმინება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაჩუმება“. მე ვერ დამიმოწმეს. ა.შ.

დაკოდვა
გუდ., მთ., ფშ., ჴ. ფუტკრის ჩხვლეტა, ფუტკარმ დამკოდა ჴ., კაზარამ დამკოდა მოჴ., ფუტკარმა მიკოდა გუდ., ფუტკარმა დამკრა თ.

დაკოლთვა
მოჴ. ნ. კვალთ.

დაკოჭვა (ქალისა)
ჴ. უფრისაგან სულწამაყრილი ქალის გათავისუფლება ეშმაკისაგან და ხთიშვილის დაპატრონება (ჴ. მას. 152-153).

დაკოხვა
თ. ნ. კოხი (2).

დაკრაწნილი
ჴ. იგივეა, რაც გვრიზა (ნ).

დაკრვა
ფუტკარმა დამკრა თ. ფუტკარმა მიჩხვლიტა. ნ. დაკოდვა. ვინც დახკრავს ლიშანს ჴ. ვინც მოახვედრებს მიზანს.

დაკუთება
თ. ნ. შაკუთება.

დაკუმპა
ნ. კუმპაი.

დალ-ი
ფშ., მოჴ. რძის საწოვარა. „დედა არა ჰყავს, დალით გაზდილია“ (მოჴ.). ნ. დვალი (2).

დალა
(1) ფშ. ყვითელ-გულიანი და ფეხის გულზე ბეწვიანი კვერნა (ბიძაჩემის ბესოს სიტყვით, რომელიც ფშავში ცხოვრობდა).

დალა
(2), გუდ., მთ. დალი ფშ. მოჴ., დვალი ჴ. რძის საწოვებელი ბავშვისთვის (თვითვე აკეთებენ, რქაზე ჩამოაცმენ „თითს“, ე.ი. ძუძუს წვერს).

დალა
(3) თ. მიცვალებულის შექება სიმღერით დოღის წინ.

დალაგმვა
„მიწრიელ დაულაგმიდი“ ჴ. (ლოცვაში).

დალალი
(არ. დალლლ) ნ. ჩარჩი.

დალარვა
ნ. დაბლანდვა.

დალასტული
ნ. ლასტ.

დალაუგი
ფშ., თ. დაბალი ადგილი, ჩავარდნილი, გალაუგი ჴ., გუდ., მთ. გვერალდში სიგრძისად წაზიდული დაბლობი. „ცოტა ღელე“. გალაუგი გასდევდაო – ცოტა მაღლობი (ასეა!) მისდევდაო (მთ.).

დალაფება
ნ. ლაფ.

დალახტვა
დაგლახტოს ლახტი დაგკრას ფშ. (წყევლაა).

დალახტული
თ. შეკაზმული (ცხენი).

დალაჴვა
ჴ. ფეხით შედგომა, ფეხის დადგმა.

დალდე
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „კლდეში შეზნექილი ადგილი, სადაც ნადირი დაწვება და თოვლი შერჩება“. ფშ., თ. ჩავარდნილი ადგილი, ჴვაფი. შდრ. დალაუგი.

დალევა
ჴ., თ. წახდენა, გაფუჭება. ნ. ლევ.

დალილვა
ნ. დალულვა (1).

დალიშნვა
ჴ. დამიზნება: ლიშანი იცის ისეთი, რომ რასაც დაღლიშნებს, არ გააცდენს ტყვიას (ჴ. მას. 188,8).

დალორთხვა, დალორთხილი
ცრემლით დალორთხილი თვალები (ყ. 565,11 ქვ.); მდუღარე ცრემლს დაელორთხა მწუხარებით და ზრუნვით დაღარული ღაწვები (ყ. 580,14; 624,10 ქვ.).

დალულვა
(1) ჴორჴ., გუდ., ფშ., მთ. დასუსხვა (ჭინჭრისაგან), დაშუშხვა. დამლულა, დამლილა მთ. ნ. დადიტკვა.

დალულვა
(2) ჴ. დაკუზვა და მიპარვა.

დალუჭება
დალუჭდა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაწყვილდა“ (ს. ლუწ „წყვილი“). დალუჭდა ორი ყორანი, / ჩავიდენ უღრანს ტყეშია“ (ფშ.) „ლუჭყი იცოდეს წყვილისად“ (ჴ.).

დამახვილება
მოჴ., ჴ. (წინათ) ახალწლის წინა ღამეს კარებზე და და სარკმლებზე ეკლებს და ლურსმანს ჩაარჭობენ, თან ნახშირით (ან ცარცით) ჯვარს დაუსმენ, რომ „მოვნე“ არ შევიდეს სახლში საახალწლოდ.

დამბანჩა
ჴ. (თურქ.) დამბაჩა (ჴ. მას.).

დამბლა
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., თ. „არც გავლა უგალობს, არც აძრახდომა უგალობს, არც სიტყვა-პასუხი იცის“. გაუგებარი, უთაო.

დამზოგვნება
თ. დატოლება, დაზმანება. ემზოგვნეს თ. დაეძმანენ.

დამკვართვა
თ. ნ. კვალთ.

დამლაშება
ნ. მლაშება.

დამჟაული
ნ. დაფისული.

დამჟმარი
ნ. დაჟამება.

დამსივარი
ფშ. გასიებული.

დამსუნა
გუდ., დასუნა, მსუნვიან სუნავდენ ხოლმე.

დამუქარება
ჴ. ნ. მუქარა.

დამფა
ჴ., ტამფა ჴ. (შატ.) სამ-კაპიანი ჯოხი სათამაშოდ. დამფაობა ჴ. დამფის თამაში. ნ. დემფა.

დამშვრალი
ჴ., თ. მაშვრალი ფშ. დაღლილი.

დამშმარი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. „დამპალ-დაობებული და ასულებული. დასავლ. საქართველოში აშმორებულს იტყვიან“, დამპალი. მთ. „სახით უშნო, მყრალი, მაიმუნი რომ იყოს“, „დამშმარი ძესო – არაფერს აკეთებსო“. შმორი მოჴ., ჴ., აშმორებული მოჴ., დაშმორდა მოჴ. დაობდა. დამშმარი, შმორი ჴ. დამპალი. შმორი ჴ. (აგრეთვე) სველი.

დამძაჴებული
გუდ., მთ., მოჴ. ნ. მძაჴე.

დამძიმული
ჴ. დაობებული (პური), დაბიკებული თ. შდრ. აძმორება.

დამძმარი
ნ. ძმარი.

დამწუხვა
ჴ., დაწუხვა თ., დაჭუხვა გუდ., მთ., მოჴ. თვალის დახუჭვა.

დამწყალობნება
ჴ. წყალობის გამოთხოვა ღვთისაგან, დალოცვა (დისიმილაციით დამწყალობლება სიტყვის ნაცვლად. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ხუცესმა ანუ ხევისბერმა თქვას: შენი მწყალობელიმც ას“).

დანარცხვა
თ. ნ. ნარცხვა.

დანაყილი ჴ. დანაყული.

დაო
თ. მამიდა. დაჸო კი კაცის სახელია.

დაოთხება
გუდ., მთ., მოჴ. ცხენის დაოთხებით წაყვანა, გაჭენება. გაოთხება თ., მთ. ძალიან გაქცევა (საქონელზე).

დაოსება
მთ., მოჴ., (ყ. 532), ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ. დაღლა. დაოსებული დაღლილი. „დაოსებულია, აღარაის თავი აქვსო“ (მთ.), „ტირილით დაოსდაო (მოჴ.).

დაპატიმრებული
მოჴ., ფშ. ნ. პატიმარი.

დაპირა
ჴ. ნ. მდინარი.

დაპრანჭვა
სახე დაეპრანჭა (ყ. 42,23) სახე დაემანჭა (?), გუდ., მორთვა, მოჴ. ყოყოჩობა.

დაპყარებული
თ. რძე-დაკარგული (დედაკაცი, ფური, ცხვარი).

დაჟამება
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ., დაჟმობა თ. დამწიფება. დაჟამული, დაჟამებული მწიფე, დამწიფებული (ხილი, მუწუკი). დამჟმარი თ. მწიფე (ითქმის უფრო მოკრეფილი ხილი რომ დაკეთდება შინ). „რა უნდა დაჟამდეს ჩვენჩი“ (მოჴ.).

დაჟარვა
„საბა ამბობს: «ხილის ყინვით დაზრობა». დაჟარული იმას ჰქვია, რომ დაჟეჟილი და ჩაჭყლეტილი ექნება რამეზე დაცემით და არა ყინვით“ (ფშ. რაზ.-ჭყ.). მე ფშავში არ დამიდასტურეს. ა.შ.

დაჟილვა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.), დაჟულვა მთ. დაშილვა ჴ. ჩენჩოს (ჩურჩოს) გაცლა კაკლისა და თხილისაგან.

დაჟმობა
ნ. დაჟამება.

დაჟულვა
ნ. დაჟილვა.

დარანი
ჴ. „წისქვილის ძირს ძირის თვალი, რომელშიც წყალი გადის“ (ბეს.).

დარბაზი
ფშ., ჴ. ადგილი ხატში, სადაც ხუცობენ, ლოცულობენ და ჴელოსნები სხდებიან. საკოდე – სადაც ფუის, საქვაბე – სადაც „ადუღილებენ“. დარბაზი თ. იგივე (ეხლა მხოლოდ სოფ. დოჭუში. ხალხიც შედის შიგ, მანდილოსნების გარდა). ჴ. სალუდის საშუალო ადგილი ხატში, წინა – საქვაბე ან საკუთრივ სალუდე, უკანა – საკოდე.

დარეჯანიან(ნ)ი
ჴ. ნ. ჴარ-გუთანი.

დართხმა
დაგირთხმია ლაშნი (მოჴ.) ნ. ლაშთ გართხმა.

დარიალება
მოჴ. ცხორი დარიალდაო. ნ. რიალი.

დარილი
ჴ. „დაღალატება, ღალატი“. „დარილ კი ნუ იქნებისავ – დაღალატება ნუ იყვასავ“ (ბეს.).

დარისხება
„დაარისხეს“ მოჴ. რისხვა დაატეხეს თავს წყევლით: გრისხავდეს წმ. გიორგი“ და მისთანა.

დარიფანი, ქარიპანი
ჴ., დერიფანი ფშ. დარიფანაი მოჴ. აივანი.

დარიჭნვა
თ. ნ. რკვევა, კეთება (ხორბლისა).

დარკვევა, დარკვეული
გუდ., მთ., ფშ., მოჴ., ჴ. ნ. კეთება (2), რკვევა.

დარკო
თ., ტკბილი ფშ., ჴ. სვე-მიუცემელი ლუდი.

დაროყა
მთ. უგვანი სიტყვა თქვა, წამოიყრანტალა.

დაროშვა
„რო დაღროშავ“. ნ. ცურცუმელა.

დარურუ, დარურურუ
ჴ. დოლი, დაირა და სხვა (რაც კი ბრახუნებს). კითხვის ნიშნები მისხედს.

დარუყდა
ჴ. იმაზე იტყვიან, ორ მოჩხუბარში ერთი რომ ვერ დასჭრის.

დარუყება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მოშლა კეთილის ცხოვრებისა“. „ძვირადო“, მიმიწერია.

დარუყვა
მოჴ. ბალახის ძირების ამოგდება, ან თესლის დაფარვა უყუსაყრელით.

დარუყვა
ჴ. ალაო-ნაფქვავ (ფორ-ნაფქვავ) წისქვილს ცოტა საფქვავს ჩაუყრიან, რომ ძველი ნაფქვავი გამოიტანოს და შემდეგ საჭმელი პური დააყარონ. თუ უნდათ, რომ წისქვილის ჩამოფქვის შემდეგ სხვა ხორბლეული დააყარონ დასაფქვავად, ქვის გასაწმენდად ხელით უნდა ჩააყარონ საფქვავი. ამას ეძახიან დარუყვას. „წისქვილ დავღრყე“.

დასაბამი
(ბაჩ. 47) გაჩენა.

დასაბღუჯება
ნ. საბღუჯი.

დასაკოდი ცხოველები
დასაკოდი თხა – ბოტი, დ. ცხვარი – ყოჩი, ნერბი, ვერძი [ვაცი ნაბოტარი (ე. ი. დაკოდილი) თხა], დ. ჴარი – ბუღა, მაზვერი (მოჴ.), ჭეჭყა თ., დ. ცხენი – აჯილღა, ვაყა.

დასაკუთრებული
ნ. კუთნ, კუთრ, საბლის მიწა.

დასარყვა
ნ. სარყვა.

დასასხლეტი
თ. ნ. სასხლეტი.

დასაცილი
თ. ნ. დასიცილი.

დასინვა
დასინული ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გაკალული“. „ქობში რომ დარჩება, დასინული არის; ძველი ქობი იქნება, მოსაკალავი. ახალი ქობი არას იზამს“ (მთ.) „მოუკალავი ქობი დასინავს საჭმელს“ (მოჴ.), ფშ., ჴ., თ. იგივე.

დასიცილი
მოჴ. (ყ. 325,4; 400,5), ჴ., დასაცილი თ. დაცინვა.

დასრევა, დასრეული
ნ. სრევა.

დასტური
(1) დასტურის დაცემა გუდ., მთ., მოჴ., ჴ. დათანხმება. დასტური დამეცი (ყ. 239,7), დასტური დამიცია (გუდ.).

დასტური
(2) გუდ., ფშ., ჴ. ლუდის მხარშავი, ხატის მზარეული. ირჩევენ ერთი წლით, ზოგან ორით; ხატის მოსამსახურე, „რომელიც რიგით დგება ყოველ წელს, სოფლისთვი ლუდს ხარშავს ხატში“ (ბეს.). ნ. მერიგე, ჴელოსანი, ჩხანჩხი.

დასულდგმულებული
მოჴ. ნ. სულდგმული.

დასუნა
ნ. დამსუნა.

დასუნთვა, სუნთვა
ფშ., ჴ. დასუნვა.

დასუნსულებს
ნ. სუნსული.

დასხეპა
ჴ. (არხ.) კარგად დაწყობა. ნ. დასხერპ.

დასხერპ
დავსხერპე მოჴ. „ყველები ჩავაწყვე ტაგანაში და ზევიდან ჭაჭი დავადევი“ (მოჴ.). დასხერპილი მოჴ. შნოიანად დაწყობილი. ნ. დასხეპა.

დატატნება
ჴ. დამიზნება, დაგანება. დაუტატნე დაუგანე, დაუმიზნე.

დატინვა
ჴ. (არხ.) დანესტიანება (ბაბო გაბუურის თქმით), დეეტინა დაენესტიანებინა [იგივე ძირი ჩანს, რაც ტენ].

დატიტკვა
მთ., დადიტკვა მოჴ., დალულვა (დალილვა) მთ., დატყრუშვა ჴ., დაშუშხვა ფშ. დასუსხვა, დაშუშხვა (ჭინჭრისაგან), დატიტკული მთ. ა) დასუსხული, ბ) დაკბენილი ბუზისა და ტკიპისაგან.

დატოლება
ნ. ტოლება.

დატომილი
თ., დაჴელთული ჴ., დაჴელთილი მთ., გაკრული მოჴ. გადარეული. „ეშმაკთა დაგიტომესა, ბეჩაო“?

დატრუშვა, დატყრუშვა
ჴ., ფშ. დასუსხვა (ჭინჭრისაგან).

დატუტება
დაუტუტებიაო, იტყვიან ბევრ მარილ-ნაქნარზე, მლაშეზე. ნ. ტუტა (3).

დატყრუშვა
ფშ. ნედლი ხე რომ ცეცხლზე ტკრციალს მოიღებს.

დაუჩინდა, დაუჩინადა, დააუჩინებს
ნ. უჩინ.

დაფათრვა
ყ. 483,5 დაგლეჯა.

დაფათურება
ნ. ფათური.

დაფარვა
მოჴ., ფშ., ჴ., თ. მიწის დაფარცხვასაც ნიშნავს. „ყანას რო დახფარავენ“ ჴ. – ყანას რო დაფარცხვენ. დაფარული დაფარცხული. ლუკავ, შენს დაფარულზედა / გრიგოლს დაუდის ნახირი. (ფშ.). დაცინვით უთხრა მოკაფიემ ლუკას, რომელსაც მოსახნავი ადგილი არ ჰქონდა, თანაც გადაჰკრა გრიგოლს, რომელსაც საქონელი არ გააჩნდა. ა) დაცვა, ბ) დაფარცხვა.

დაფახება
დაფახდი მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. ეტყვიან ბალღს, რომ ატყდება და არ დაწყნარდება, ან იმას, ვინც ჩხუბობს (დადეგო). დაუფახარი მთ., მოჴ., დაუფახები ჴ. დაუდეგარი (ბალღი).

დაფევა (ფევ-ფივ)
ფშ., ჴ. ჭურჭლის პირის დაცობა. (რაზ.-ჭყ.) „ჭურჭლის პირის დაცობა, აგრეთვე ჭრილობისა“. დაფივე, დაუფივე პირს დაუეც, პირსაცემი მოჴ., პირ-საფევი ჴ., პირ-შაშჭმელაჸი თ., საფევი ფშ., საფივი ჴ. საცობი.

დაფეთქვა
მთ., მოჴ. დათეთქვა, დაფეთქვა ფშ. დაჩეჩქვა (ცემით).

დაფერჴება
დაფერჴდი მოჴ. (ყ. 615,12 ქვ.), შაფერჴდი გუდ., მთ., მოჴ. მოიცადე პატარა ხანს, შედეგ, დადეგ.

დაფისული
ჴ. ხანში შესული ცომი, ღუმელში შესხმა რო დაუგვიანდება. დამჟაული ფშ., თ. ნ. გალაგებული, გალისკული.

დაფოლება, ჩაფოლება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაწუნება“. დამაფოლა მთ., მოჴ., ჴ., თ. დამამცირა, არად ჩამაგდო, დამიწუნა, მაძაგა. თუ ორი კაცი (ვთქვათ ვაჭრები) ერთურთს შეეცილებიან რამეში, ვინც წააგებს, ის იტყვის დამაფოლაო. „დამიფოლდა, ვერ გავყიდე“. დაფოლებული მთ., ფშ., ჴ., თ. დაწუნებული, მოჴ. დამცირებული, მიზეზ-მიცემული.

დაფუნრუკება
წ. ფშ. ნ. ფუნდრუკი.

დაფქვა
დაფქას ჴ. დაფქვას. დაუფქველი ჴ. „დამი-ოთხ დღეს ავდრობის დროს წისქვილის სარუეებს დაღგლეჯს და ხალხი ერთ კვირაეს ბევრჯელ დარჩების დაუფქველი“ (ჴ. მას. 190,23, დაბეჭდილია: დაუფქვულო).

დაფშვნეტა
ჴ. დაფშვნეტს, დაანარცხებს, ძირს დასცემს; დაფშვნეტილას დანარცხებულა (ჴ. მას.).

დაფხავება
ნ. ფხა.

დაფხაჭვა
ფშ., ჴ., თ., დაფხრაჭული მოჴ. ნ. ნაკაწრი.

დაქარსლვა
მთ. ნ. ქარსლი.

დაქიმიათება, დაქიმიტება
ნ. ქიმიათ.

დაქნა
პურები დაქნა მოჴ. მოამზადა დასაცხობად.

დაქოქვა
ა) საათის მომართვა. დაქოქე საათი. ბ) დაქოქვა გუდ. დაწყევლა („შენი ქოქი ამოწყდესო“) (თურქ. ქქ ძირი).

დაღილვა
ნ. კენტ.

დაღომლება
გუდ., მთ., მოჴ., მოღომლება ჴ. ხორბლეულის დახმობა კეცით ავდრიანობის დროს, დასაფქვავად (მზე რომ არ არის, მის გამო). ნ. ღომელი.

დაღრეჯა
(1) ჴ. (დამიღრიჯა, დაუღრიჯა ჴ.), გაკიცხვა ფშ., დაკირცხვლა მოჴ., გაზველვა მთ., ჴ. (შატ.).

დაღრეჯა
(2): თოფი დაღრიჯა ჴ. ფეხზე შემოაყენა და დაუმიზნა.

დაღრეჯა
(3) თ. მოღუშვა.

დაღუჭვილი
ჴ. კარგად დაბანილი.

დაყდედვა
მოჴ. ტოლის დადება, მჯობნი ჴარისაკენ ტვირთის გადაწევა უღელში. ნ. დაცანდვა. ყდედი მოჴ. ჭაპანი, ღვედის თასმებისაგან დაწნული „საბელი“.

დაყდედვა
მოჴ. უფრო ღონიერი ჴარისაკენ ტვირთის გადაწევა უღელში, საუღლის გადაგდება თ. „ცანდს იმას ვეტყვით ჩვენ, რომ ჴარი რომ ჴარს სჯობია უღელში, იმისაკენ მივსწევთ ცანდს; ერთი რომ მოკლედ იყოს (რომენიც სჯობია) და მეორე რომ გრძლად იყოს (რომენიც სუსტია). ბარსი ტოლს ეძახიან: ტოლი დაუდეს“.

დაყვი
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. იდაყვი.

დაყორუღვა
(ყორუღავდენ, დავყორუღო) ფშ., გუდ., მოჴ., დასარყვა მთ. ნ. სარყვა. შდრ. საბლის მიწა.

დაყუდება
ჴ., თ. დადგომა, დგომა. დეეყუდე დადეგ. „აქაც იციან: რასა ჰყუდიხარ, რას დაყუდებულხარო“ (გუდ.). მთ., მოჴ. იგივე.

დაშაბათება
მოჴ. ნ. დაშამათება.

დაშაბაშება
მოჴ. გაზავება.

დაშავ
ნ. დაშაულა.

დაშალტვა
ყ. 487,18, დაშარტვა მოჴ. ნ. დაშატვა.

დაშამათება, დაშამანთება
ეს სიტყვა, აღებული ჭადრაკის თამაშობიდან, საწყევრად არის გამოყენებული მთაში: დაგშამათოს ღმერთმა! (მთ.), დაგშამანთოს წმ. გიორგიმ! (ფშ.), დაგწყევლოს და დაგშამანთოს! დაგშანთოს ჴ. წყევლაა (ეს „დაგშანთოს“ ალბათ არა შანთისაგან, არამედ დაგშამათოს-გან არის მიღებული.

დაშატვა
გუდ., მთ. გასკვნა, დასკვნა, შემოხვევა, დანასკვა (თოკისა). დაშატვა, დაშალტვა თ. მაყურჟად გამოკვრა. გამოშალტე ჴ., თ. გამოამაყურჟე (შატი ჴ. მაყურჟი).

დაშაულა
ჴ. დაშავებულა, მომკვდარა(?) (ჴ. მას.).

დაშეშხვა, დაშიშხვა
ნ. შეშხვა.

დაშილვა
ნ. დაჟილვა.

დაშიშინება (მწვადისა)
ფშ. (ვაჟა 253,7 ქვ.).

დაშიშხვა
ნ. შეშხვა.

დაშლა
გუდ., მთ., ჴ. ფქვილის ან მარცვლეულის დაბნევა.

დაშმორ-დაობდა
ნ. დამშმარი.

დაშნა
ჴ. სწორი ხმალი. ნ. იარაღები.

დაშუშხვა
ფშ. ნ. დატიტკვა.

დაშხიტინება
ცეცხლე დააშხიტინეს მწვადები (მოჴ.) ნ. დაშიშინება, შეშიშხინება.

დაჩაგრული
ნ. მოჯეკვა.

დაჩეკვა
ჴ. ნ. დაჩიკვა.

დაჩვენება
ჴ. დაჩემება, მითვისება. დაჩვენებული ალაგი მთ., მოჴ. (ყ. 27), ჴ. ნაჩვენები ადგილი.

დაჩითვა
„კალმახი იცის ოქროსი, დაწინწლულ-დაჩითულია (რ. ერისთავი, „ივერია“, 1886, № 54).

დაჩიკვა
წ. ფშ., დაჩეკვა ჴ. ნიგზურის დაბერტყვა.

დაჩურგვა
ნ. ჩურგვა.

დაჩქანჩქურება
მოჴ. ნ. გაჭყანჭყარება.

დაჩხვერა
მოჴ. რქენა. „დაჩხვირაო, ჩვენ ის ვიცით“ (მოჴ.). ნ. ჩურგვა.

დაჩხრეკა (ქალისა)
ნ. ჩხრეკა.

დაცანდვა
(1) წ. ფშ. დაშლა, დარღვევა, დაფუშვა. დაიცადნა დაიშალა.

დაცანდვა
(2) გუდ., ჴ. ცანდის დადება ტოლის დადება,

დაცემა
ნ. დასტურის დაცემა. [(გუდ.).

დაცილება
ჴ., თ. დავიწყება. დამცილდა დამავიწყდა. ნ. ცილება.

დაცინტავება
ჴ., დაცრინტავება გუდ., მოჴ., დაცქრინტავება მთ. ცხვირის დაცემინება, დაცხინკვება, აცრინტეებს მოჴ.

დაცოცვა
ჴ. ნ. ცოცვა.

დაცრუვდა, დაცრუებული
გუდ., ნ. ცრუვი.

დაცხავება
სრულებით დაეცხავებინა ტყვიებს (ყ. 192,10 ქვ.) ცხავსავით დაეხვრიტა.

დაძგერება
დაეძგერნეს ჴ. დაეტაკნენ.

დაძირება
ფშ., ჴ. დაძირწვერება თ.: ერბოს დაძირება („დავაძირე“) ერბოს გაკეთება. დაძირავება გუდ. „კარაქს რომ გადაადნობენ, დავაძირავეო“ (გუდ.). ნაძირალაი გუდ., მთ., მოჴ. ერბოს ძირს დარჩენილი რიოში. იმისგან ერბო რომ ამოსწურონ, საფანელს წაუკიდებენ, გადაადნობენ. კარაქის ძირი ჴ. იგივე.

დაძმანება
ნ. დამზოგება.

დაძუგრვა (წარბებისა)
ფშ. (რაზ.-ჭყ) „შუბლის შეჭმუხნვა“.

დაწარბვა
დაწარბე მთ. (თოკი) მოუჭირე მაგრად. მოჴ. იგივე.

დაწევა
არ დავეწევი ჴ., თ. არ მსურს (პურის ჭამა, სასმლის სმა).

დაწერიება
თ. ნ. წერიება.

დაწველა
ნ. წველა.

დაწვერვა
(1) ჴ., თ. მზის ჩასვლა. დაწვერილი, ჩაწვერილი მთ., გუდ., ჩასასვლელი.

დაწვერვა
(2) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ტაბაკით ხორბლის გადარკვევა“. გადაწვერეო (მთ.), სრველის დაკეთება მოჴ., სრველის დაკეთება ჴ.

დაწილვა
ნ. მაწილვა.

დაწირვა
დატოვება, დაგდება.

დაწკეპა
ფშ. „დასწკიპა თოფი ესროლა“ (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 141).

დაწკეპვა
(1), გამოწკეპვა, წამოწკვეპვა გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ნამგლისა, ცელისა ან ცულის პირის გამართვა, მოპირვა (გურულად).

დაწკეპვა
(2) (წყვეტ. დაწკიპა) შოლტით ცემა.

დაწმდება (წყალი)
დაილეკს.

დაწონა, წონა
მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. გაბედვა. ვერა გწონდა მთ., მოჴ., ჴ., თ. ვერ გიბედავდა. ყორანო, ჭარის ბოლოსა / არცსად ჩაავლე თოლია? / ხომ არსად ღნახე უშიშა, აბაიშვილი ჴარია? / – ვნახე და ვეღარ დავსწონე: / არწივს ეფარნეს მჴარნია (მოჴ.)

დაწურვა, გადაწურვა
გუდ., მდინარის გადაგდება სხვა კალაპოტში თევზების დასაჭერად დამშრალ კალაპოტში.

დაწუხვა
ნ. დაჭუხვა.

დაწყემსება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დასაჭერად გამოდგომა რბენით“, გამოდგომა.

დაჭანჭახება
ნ. ჭანჭახი.

დაჭდევა
ნ. კენტი.

დაჭიკვა
ჴ., თ. მოჭერა, გაძაბვა, მაგრა შეკვრა, გაჭედვა, ნ. საჭიკი, ჭიკვა.

დაჭკდევა
ჴ. დავეჭკდევი (დეეჭკდევი, დეეჭკდევის) დამეკვებება, დამებედება (სხვაგან ჩამიწერია: დამეჭკდევის ჴ. დამეკვებება). ნ. დაკვებება.

დაჭკვავდა
ნ. აჭკვავდა.

დაჭლიკული
თ. კვალ-დაჩნეული (ოთხფეხისა).

დაჭოლება
ჴ. ერთ კაცს (საკუთარ დასთან დაუჭოლებია“ (ჩაჩ. 97).

დაჭრა, დაჭრილი
ნ. ბუ.

დაჭრეხილი
თ., ფშ. დაგრეხილი (მაგ., ბურღი, ჭახრაკი; ხეზედაც ითქმის, რომ შემოხვეული ჰქონდეს ზოლივით). ფშ. ხუჭუჭი.

დახავრება
„მოაყარეს (წყლულს) გამამთელებელი წამალი მელისკუდა და მაგრა შეუხვიეს. რასაკვირველია, მარილის მოყრა არ დაივიწყეს, რათა არ დაეხავრა (ყ. 303, 9–7 ქვ.), ჭრილობის ანთება(?).

დახალბაშინება
ნ. ხალბაშინი.

დახალისება
მთ., ფშ. ხალისით კეთება, რომ არ ეზარება რაიმე (ჩხუბი და სხვ.). კაი საქმეზედაც ითქმის: დახალისებულიაო.

დახანშლებული
ნ. ხანშალი.

დახარჯვა
დაიხარჯოს (ბაჩ., „დ.“ 54) მოკვდეს; დახარჯ თავი ჴ. მოკვდა (ჴ. მას.).

დახაცაჸება
თ. ნ. ხაცა.

დახვასტვა
ჴ., დახვლასტვა თ. დამკლავება, დაკოტავება.

დახიბლვა
ნ. ხიბალი.

დახოშვა
ნ. ხოშვა.

დახულვა
ჴ. ა) ქორის ან სხვა მტაცებელი ფრინვლის დატევება, დახულუზნება; ბ) ჴ. (ბაკურჴ.), მოჴ., თ. ჯორის ან ცხენის მიერ ყურის უკან წაღება, საკამპავად ან საწიხლავად რომ ემზადება. „ცხენმა დაიხულა, არიქა წიხლი არ დაგარტყასო“ (მოჴ.). დახულაჸება თ. ა) ცხენის ყურების დაცქვეტა (საკბენად); ბ) არწივის დატანება (დამიხულაჸა, დაჸუხულაჸა).

დახულუზნება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ფრინველი რო დაუქროლებს რამეს“.

დახჭირობელა
მოჴ., მწოლელა ფშ., თებჟორიკა თ. მაჯლაჯუნა. შდრ. მაჭყირობელა.

დაჴალება
ნ. ჴალი.

დაჴამლული
მთ. დაჩაგრული. „დაიჴამლა“ ნიშნავს „დაიჩეგრა“ (მთ.). „აბლა-დაცემული, მწერელთშვილი, მკვდარ-ცოცხალი რომ არის“ (ბაკურჴ.). მთ. კოჭლი, დაჴუთვილი, მოჴ. კოჭლი, დაჴამრული მოჴ. დაკოჭლებული ან რაიმე ნაკლი რომ ექნება. ფშ. (რაზ.-ჭყ. დახამლული) „მწერელჩვილი, დაჩაგრული“, დაჴამლული, დაჴრასტული ჴ. ხრინწიანი, ხმა-ჩახლეჩილი, „ჴმა-ჩაქცეული“.

დაჴაფრვა
ფშ., მთ., მოჴ., (ყ. 25,7 ქვ.) დაკარგვა, დაღუპვა, დათხევა. დაჴაფრე დაკარგე, დაიჴაფრე დაიკარგე, დაიღუპე, დაიჴაფრე მისთხიე (ჴ.). თუშეთში არ ხმარობენ (რაზ.-ჭყ.) დახაფრვა).

დაჴელთილი
ფშ., მთ., მოჴ., დაჴელთული ჴ. (შდრ. ს.) გიჟი, გადარეული, „გაცეტებული რომა და არა ეყურების“ (ბაკურჴ.). თუშეთში არ იციან.

დაჴერება
ფშ., მთ., მოჴ., ჴ. თვალების დაშტერება. ეკვირება თ. აშტერდება.

დაჴეშჴილი
წ. ფშ., ჴ. დაჩაგრული, დაზარალებული; დაბალი, სიგანეზე წასული, მსხვილი (კაცი) (ბაკურჴ.).

დაჴეჴრება
ნ. ჴეჴერა.

დაჴლა
(1) მოჴ., ჴ., თ. ხორბლეულის დაჴალება.

დაჴლა
(2) თოფის დაკვრა. ნადირა და გამახარე, / შენ რო თოფი დამაჴალე, / მე კი ამცდა, კატას მოხვდა, / კატას თოლი გამოსთხარე“ (მოჴ.).

დაჴრასტული
ჴ. ნ. დაჴამლული.

დაჴუთვა
ნ. ჴუთვა.

დაჯილდოვება
ფშ., ჴ., დანაძლევება: დავჯილდოვდათ ჴ., დავჯილდოვდეთ ფშ. დავნაძლევდეთ. დაჯილდაჸება თ. დავჯილდაჸდეთ გავეჯაბრნეთ, შევეჯიბროთ (მაგ,. მატყლის დართვაში.

დაჯირა
ფშ., ჴ., თ. ბალახია.

დაჯრა
ჴ. დახურვა. დაჯარა – დახურა (კარი). „ბევრისა კარი დავსჯარე, / ბევრისა ისევ მღე არი“ (ვაჟა, „ივერია“, 1886, №36)

დგალა
ჴ.: თავ-დგალა მარხილის წინა ლვილი. ბოლო-დგალა უკანა ლვილი, კედი თ. (წინა იყოს, გინდა უკანა).

დგანდგარი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გრიალი, მიწის ხმაურობა, როცა მიწა იძვრის“, როცა მიწა სულ ერთიანად იძვრის, სულ ერთიანად, ძირიანად შერყევა. დგანდგარება გუდ. „ხალხი რომ ქოთობს, დგანდგარებენო“ (გუდ.). „ქაჯებმ მზე წყალში შააგდეს წყალს მისცეს დგანდგარებითა“ (მერკ. 5).

დგინდგელი
ჴ., ფშ., ჴ. (შატ.), დინდგელი გუდ., მთ., თ. სანთლის ნაღვენთი.

დგნალი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.), ჴ., თ. „წნორის გვარი ხე“, დგნალის ყვავილი ნ. ციცუნა.

დე
თ. (მხოლოდ პირიქითლებმა იციანო). „დე არ წამუალ“, „დე გავაკეთებ“, „დე არ იყო“.

დედ-ჟოლაჸი
თ. მინდვრის ხილია, წითელია, მაყვლის მსგავსი (ჟოლო არ არის, სტომიც სხვაა), თეთრ-წითელა ჴ., წითელი ხილი მოჴ. ნ. ქურ-წითელა.

დედა
დედანი ჴ. ქალები (ჴ. მას.).

დედა
ნ. კორჯოხობა (კორთან).

დედა, დედა-ძნა
გუდ., მთ. ორი ძნა ერთად დაწყობილი, ერთად აგებული.

დედათ-ტირება
ნ. ხარჯი.

დედალ-რუსული
ნ. იარაღები.

დედანი
(1) მომყოლი. ნ. ღორთველი.

დედანი
(2) გუდ. თითის დასადები თვალი ქარასხაზე (ნ.).

დედაჭუა
მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ქალაჩუნა.

დედიშობილა
გუდ., ჴორჴ., მთ., მოჴ., ჴ., თ. (ვაჟა 299,4) შიშველ-ტიტველი.

დედოფალა ჩიტი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გულწითელა ჩიტი“ (უკვენა ფშაველმა არ იცის).

დედროვანი
ჴ., თ. მანდილოსნები, დედროვნის ჯარი ჴ. დედაკაცების შეკრებილობა (ჴ. მას.).

დედული
ნ. სადისწულო.

დედუფალა
მოჴ., თ., ქურცინა ფშ., ქვირცინა თ. ტყის ცხოველია. ნ. ქურცინა.

დეელნება
ჴ., დაელნება ჴ. დაელვება (ჴ. მას.).

დევა
ჴ. „არც ვის მიგვიდევს ვალია“ (ჴ.) – არცარავისი ვალი გვმართებს (ჴ. მას.).

დევნა, ზდევნა
მიზდევნე კარები ჴ. მიხურე კარები, მოზდევნე ჴ. მოხურე, დაზდევნე (კარები) დახურე. ამ ზმნაში ზ მე-3 პირის ობიექტური ნიშანი უნდა იყოს, რომელიც ფუძეს შეჰზრდია. ნ. ზიდ.

დეზ-ი
მაზდეზავს ცხენს – ცხენი დეზის ცემით მოჰყავს (ჴ. მას.).

დეკა
მთ., მოჴ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.) ჴ., თ. „ჯაგის მსგავსი მცენარე“, გრილოებში იცის, მთის წვერებზე, მთის შქერი.

დეკანოზი
მთ., ხუცესი ჴ., ჴევისბერი ფშ. მთავარი მსახური ხატში.

დეკეული
ნ. ძროხა.

დელამა
(ქართლში?) ახალი ყველი. დელამუწი მთ., მოჴ., ფშ. შედედებული ყველი, სანამ ამოიწურებოდეს, დელამოწი თ. „დელამუწს ბარსი ეძახიანო“ (გუდ.).

დელგმა
ფშ. ძლიერი წვიმა.

დემრა
გუდ., დრემლა მთ., მოჴ., ფშ. ცხვრის ნეხვი, კურკლი. ქურთი თ.

დემფა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ზედადგარივით სამ-ფეხა სათამაშო ხისა, ბალღები დადგამენ და შორიდან რიკებს ესვრიან“. ნ. დამფა.

დენა
მიზდის ჴ. „ეყურების“ (ბეს.), ვერა მაგადინ – „ვერ გავაგონე“ (ჴ. მას.).

დენგ-ი
ჴ. „თოფის წამლის დასამზადებელი ხელსაწყო“ (ჩაჩ.).

დენგარი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „წვრილმანი ტყე, გაუვალი ჯაგ-მაგი“. წვრიმლიანი, წვრილოანი მთ., წვრიმლიანი მოჴ., წვრილიანი ჴ.

დენიფარაი
მთ. (ჴადა, სოფ. მურღული), დერიფანი (სხვაგან ჴადაში).

დერიფანი
მთ., ფშ., თ., საჩეხი ფშ. აივანი. ნ. დარიფანი, ქარიპანი.

დეჸი
თუშეთში უმცროსი უფროს დედაკაცს (ნათესავს) სახელს არ დაუძახებს, ყოველთვის შვილს უხსენებს: ანოს დეჸი, ნინოს დეჸი, მართოს დეჸი, ბაბოს დეჸი, დაჸოს დეჸი, უთურის დეჸი და სხვ. რძალი კი ვერც შვილს უხსენებს დედამთილს: ქალოვო, მაზლებს და სხვებს: ბიჭოვო. შდრ. თიკუნი.

დვალი
(1) დვალობა ნ. დოლი, დოლობა.

დვალი
(2) ჴ., ფშ. ა) ჯარატარზე ჩამოსაცმელი რგოლი, შუშანაჸი თ. ბ) ყანწზე წამოცმული ძუძუს თითი, უძეძო ბავშვების საწოვად. ნ. დალი. დვალაი გუდ. ორ-კაპიანი ჯოხი ჯარაში, რომელზედაც ჯარატარი ტრიალებს. ბატი თ.

დვირბინი
(სპ.) ჴ. დურბინი (ჴ. მას.).

დვრიტა
თ. ბატკნის ხსენი რძის შესადედებლად. ნ. შაბოში, წამალა. დვრიტა მოჴ. ხსნის ქერქი („დვრიტას ჩვენ ვეძახით ხსნის ქერქს“, მოჴ.).

დიაღა
ჴ. ძალიან.

დიაცი
ჴ. დედაკაცი; ცოლი.

დიდი მღდელი
ნ. მღდელი.

დილ-ბინდი
ნ. ჟიჟრიბინდი.

დილხამაი
მთ. მთის ბალახია. ჭამენ, ტკბილია. ენძალა ფშ., ჴ., თ., ვენძალაი მოჴ.

დიპჩა
ჴ., დიფჩა ფშ. (ბაჩ., „დ“, 73) „დუდურა, გახვრეტილი ღერო ბალახისა, მაგ., დიყისა, შუპყისა, ლემხურასი და სხვ.“ დიფჩა – სანამ ნედლია. გახმება და დუდურად გადაიქცევა.

დირ-ი
მთ. ნ. ცალა-დირე.

დირე
(1) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ხე, ფიცარი, კედლის ქვეშ დადებული მიწასა და ფიცრებს შუა, რომ ფიცრები არ დალპეს“. აგრეთვე სიმაგრისათვის (ფიცრულ სახლს უნდა მხოლოდ), კუნძი მოჴ.

დირე
(2) მოჴ. წყალზე გადებული ხე, საცალფეხო. რიდე მთ., გუდ., დირე თ. წყალზე ხიდად გადებული ცალი ხე. ნ. ცალა-დირე.

დირე
(3) კიდობნის ლატნები, რაზედაც ფიცრებია მიმაგრებული.

დირხვენა
ჴ. ნ. ძირხვენა.

დისწული
ფშ. გათხოვილი ქალის შვილი ქალის მამეულთათვის.

დიყი
ჴ., ფშ. ბალახია, მაღალი იზრდება, გაღვერავენ (კანს შემოაცლიან) და ჭამენ.

დიში
თ., ლები მოჴ., ჴ. „კლდეს რომ გამოსდის“. ნ. ლები, სალებავი.

დიჩინი
ჴ. თავ-მომწონე, ამპარტავანი. თ. „დალაობაში არის მხოლოდ“ (საკუთარი სახელი იყო?).

დლანგ
ნ. შადლანგვა.

დობილი
თ. ნ. ნადობი.

დობილნი
ჴ. ადგილის დედანი. წარმოდგენილი ჰყავთ ბავშვების სახით (მამრია თუ მდედრია, არ იციან). ძლიერებით ისინი, ხევსურების წარმოდგენით, ხთისშვილებზე უფრო დაბლა დგანან, შეუძლიათ ზიანი მიაყენონ მხოლოდ საქონელს, ან რძე გააფუჭონ. ბალღების ავადმყოფობასაც დობილთ აბრალებენ. პატარა კვერებს დაუცხობენ, ყველს დასჭრიან პატარა ნაჭრებად, ხუცესი იხუცებს და შემდეგნ ჯვერებს და ყველის ნაჭრებს ბავშვებს გადაუყრიან. დობილიანი ყმაწვილი თ. ავადმყოფი ბავშვი, რომელიც ავად არის რომელიღაც ანგელოზის მიზეზით. პატარა კვერებს გამოუცხობენ, სამჯერ შემოატარებენ ლოცვით (ზოგი თიკანს შემოატარებს, ქათამს), შემდეგ შორს გაიტანენ და გადაყრიან. სადობილო (ქადები) ფშ.

დოდაგი
ჴ. მეტად მლაშე, მარილ-მორეული. ტუტა, დატუტებული მოჴ.

დოვი
ნ. კალტი.

დოთა
ფშ. მარხილის ლვილი.

დოთქუნთაი
მოჴ., დუთქუნთაი მთ. (ნ.). შდრ. ქუნთაი.

დოილა
ჴ. (ერწო), დადოილი, ჴ. დაღვინჯებული, დაქაშებული. თუ ხილი მწიფე არ არის, ქვას ან კედელს წაუსმენ და ჩვენს ჩაუყენებენ. დავადოვე ჴ.

დოლ-ი
(1), დოლობა მთ., მოჴ., ფშ., თ. ხანი, როცა ცხვარი ბატკნებს იგებს. დოლის თავი მოჴ., ფშ., თ. (ყ. 135,5 ქვ.) პირველად გაჩენილი მამალი ბატკანი (ხატებს აღუთქვამენ). ნ. შიშაქი.

დოლ-ი
(2) მთ., მოჴ. გარეული ღორის ბინა. „დოლში მიასწრო“ (მთ.).

დოლა
მთ., მოჴ., ფშ., თ. რქა-მოტეხილი, ურქო (ხარი, ფური, ცხვარი). ჴევსურეთში იციან, მაგრამ არ ხმარობენ. დოლა, დოლია მთ.: დორია ურქო თხა (არ მაქვს აღნიშნული, სად).

დოლაბი, დოლობი
ნ. ბოჭოლა, ნაჭლიკა.

დონდლედ
გუდ., ფშ. (ვაჟა, 27,14) მოუჭერლად, ფონედ (მაგ., სარტყელზე), მოჴ. (იშვ.) იგივე, თუნთლი გათუნთლილი (გათინთლული) ჴ. მოუჭიკავი.

დონყაზი
თ. ჭიშკრის აქეთ-იქით დასობილი ხეები, რომლებიც გახვრეტილებია და ჴირჴლები შეეყრება (ნ. ჴირჴალი). დონყაზი ფშ. ორ-ტოტი სარი, რომელზედაც ღობის ხარიხებია გადებული.

დორდლი
ფშ. დორბლი, პირზე მომდგარი ქაფი (დაღლილობისაგან).

დოსტოღრივ
[თურქ.] ფშ. (რაზ.-ჭყ.), მოჴ., ჴ., თ. პირდაპირ მისვლა გაბედულათ და შეუპოვრათ“. ეს სიტყვა იხმარება „სარკე თქმულთაშიაც“. გურიაში დოსტოღრივის მაგიერ იტყვიან „ჯიქურ“ (რაზ.-ჭყ.).

დოღვი
ჴ., ცხენის ჯამაგირი თ. მარულაში აღებული ჯილდო. ნ. ცხენნი, სადგინი.

დოყვი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მუწუკი“. დოყვი ფშ., თ. ნამუწუკარი ადგილი (როცა აჩნია).

დოხანი
ჴ. (ჭყ. დ. პ.) „უდრის კოლიოს იმ განსხვავებით, გარდა წმინდა პურისა, დოხანს აკეთებენ აგრეთვე ცერცვისა და სიმინდისასაც“. ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ლობიო და ხორბალი ერთად მოხარშული“. ფშ. ჴ., თ. იფქლი, სიმინდი ან ცერცვი წყალში მოხარშული (მარილს მოაყრიან და წვნიანად ჭამენ). ფშ. ერთგვარი წანდილი ანუ კორკოტი.

დრამა
ჴ. დაჭრაში ან მოკვლაში მიცემული ფული ან საქონელი.

დრებალი
(ბაკებისა და ფარეხების გვერდები) „კეთდება ორ-პირის წნულით და შუა ადგილები იჭედება მიწით და დრებალით“ (ყ. 754,1). „შეცდომააო“, მიმიწერია. დრემლით (?). ნ. დრემლა.

დრემლა
მთ., მოჴ. ცხვრისა და თხის ნეხვი, კურკლი ჴ., ქურთი თ. ნ. დემრა. შდრ. ბართი.

დრეცა
გადრეცილი გუდ., მთ., ფშ., თ. წელში გადაჭიმული, ჴ. გვერდზე გაზნექილი, მოჴ. გამრუდებული.

დროჲ, დროობაჲ
ნ. მონა. დროს მოწვერვა ნ. ტაროცს დგომა.

დროსეული
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ავის საქნელად დროს მომლოდინე კაცი“, დროსეული ჴ. „ფშავში უარყოფენო“, მიმიწერია).

დროშა
(სპ.): მედროშაე ჴ. „ხუცესი“. რომელიც ხატის დროშას ემსახურება, რომელიც დროშას საჭიროების მიხედვით სადმე წაიღებს „ხატიდან“ და მერმე ისევ უკან მოიტანს (ჴ. მას.).

დუდაგი
ფშ. ცხელი. შდრ. დოდაგი.

დუდგულა
ფშ. დიდგულა (ხეა).

დუდურა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ხმელი ბალახის ღერის გახვრეტილი ლულა“ (მსხვილი ბალახისაო, მიმიწერია). დუდურა ჴ. გამხმარი დიპჩა. ჯოყარი წვრილი ბალახისაა.

დუთქუნთაი
მთ., დოთქუნთაი მოჴ. ამოჭრილი ხე, რომელშიც სადღვებელია (ვარიაა) ჩამჯდარი და აქანებენ. შდრ. ქუნთაი.

დულუკაჸი
თ., თხორი ფშ. ძაფის გურგალი.

დუმა
(1) (ქათმისა) მთ., ფშ., კურტუმი მოჴ., ჴ.

დუმა
(2), ურმის დუმა, ერწო, ხელნაზე მორგვისაკენ გამობერილი ნაწილი.

დუმა-კუნტა
ჴ. ნ. კუნტულა.

დუმბარა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ნაკერი ბამბიანი საცმელი, ისე რომ სახე გამოდიოდეს“. პირსა და სარჩულს შუა ძაფს დაუტოვებენ და შემდეგ გრძლად ზოლივით აქეთ-იქით გაჰკერვენ, რომ შუა ძაფი დაჩნდეს.

დუმეური
საპირისპიროა შაქიანი (ნ.).

დუნია
(არაბ.) ქვეყანა (ჴ. მას.).

დუჟნი
ჴ., დუჟი, დუჟილი თ., ფშ. ფურთხი. ვადუჟნებ ჴ. ვაფურთხებ, დაზდუჟნე ჴ. დააფურთხე. გადადუჟა თ. გადააფურთხა, გადადუჟნა ფშ. გადახუშა მთ., მოჴ.

დურა
ფშ., თ. იგივეა, რაც გუდანური (ნ).

დურაღი
მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. სიცივისაგან გაჩენილი სატკივარი საქონლისა. აქედან: დადურაღება მთ., მოჴ. (ყ. 230), ფშ., ჴ., თ. დურაღის კვრა.

დურაჸაი
თ. ერთის ან ორი წლის მამალი ჯიხვი, ბითლა ჴ.

დურკი
თ. ჭურჭელი, რაშიაც წველენ ცხვარსა და ფურს. შდრ. კასრი. „ცხვრის მოსაწველი ტაგანი“ (ჭყ.). ჴელადა მოჴ., საწველელი ჴ. (ფშავში მითხრეს, დურკი თუშურიაო, და მართლაც ეგრეა).

დურუქა
ჴ. თუნუქა, თულუნქა თ., თულნუქა ფშ. თუნუქის ჭურჭელი (მაგ. სანავთე).

დუსი
მთ. ნ. დუცი.

დუსურბანი
ჴ. მუსლიმანი (ჴ. მას.).

დუსხა
ჴ. თხუსი, ძროხის კოჭი. „დუსხაობა კოჭის თამაშია. ლიპაობისაგან იმით განსხვავდება, რომ კოჭებს წრეში მოთავსებული ქვაზე აწყობენ და ხარის მუხლიდან ამოღებულ ძვალს – დუსხას ტყორცნიან. ამ გარტყმით კოჭი რამდენიმე ნაბიჯით უნდა გადააცილონ წრეს“ (ჩაჩ. 45). „დუსხა“ კნინობიტი ფორმა ჩანს თხუსისა, სადაც ბგერებია გადასმული.

დუქანი
(სპ.) ფშ., თ. ცხვრის საკრეჭი მაკრატელი, დიდი. ხევსურმა დუქარდი არ იცის, ის დიდს ეძახის საპარსველს, პატარას კი მაკრატელს. მთიულებსა და მოხევეებში პატარას, ფარჩის საჭრელს, ეძახიან დუქარდს, ცხვრის საკრეჭს კი – მაკრატელს. მაკრატელი თ. მომცრო დუქარდი, თითი რომ არ გაეყრება, საკვეცა თ. პატარა მაკრატელი, თითი რომ გაეყრება.

დუქარდი
ფშ., თ., მაკრატელი მოჴ. (გუდამაყარსა და მთიულეთში დუქარდი ტანისამოსისთვის სახმარებელ მაკრატელსჰქვია). თუშეთში: დუქარდი დიდი მაკრატელია, ცხვრის საპარსავი, მაკრატელი კი მომცრო მაკრატელია (თითი არ აეყრება). საკვეცაჸი თით-გასაყრელი პატარა მაკრატელია.

დუღილი
ჴ. ხარშვა; ადუღილებს ხარშავს; სადუღილარ ქვაბი სახარშავი ქვაბი (ჴ. მას.).

დუყ
გადადუყებული მოჴ. ნ. ბუდაყი.

დუყაჸი
თ. მშიშარა (თავდაპირველად კაცის სახელი). კაისა მოყმის აბჯარი / მჴარს ჰკიდავ, შვენდებიანო. / მონის დუყაჸის აბჯარი / ბოძზედაც შავდებიანო (თ.). „მონა დუყაჸის საგძალი შინავე შაიჭმება“ (თუშური ანდაზა: დუყაჸი სამტროდ გამზადებულა, მაგრამ ვეღარ წასულა და ეს ამბავი ანდაზად დარჩენილა). სხვა ვერსიით, დუყაი წვიმას გაჰქცევია და კლდეს შეჰფარებია.

დუშაყი
მოჴ., ფშ. ნ. საკოტარი.

დუშლუყი
მთ., გუდ., ახალუხის მაგვარი ჩასაცმელი, დედაკაცებისა. საგულე მოჴ. (გარეთ ჩასაცმელი, გრძელი). ნ. საგულე.

დუცი
მოჴ., ფშ., ჴ., თ. დუსი მთ. მაღალი ბალახია. გაღვერავენ და ჭამენ.

დღე
უდღეოდ ჴ. თუ ბედისწერის დღე არ არის მოწეული; დღე-და-დღე ჴ. ყოველ დღე (ჴევს. მას.).

დღეობა
ჴ. „ხატობა“. (ბეს.).

დღველი
თ. თავ-ხე, ჴიდების ქვეშ გადებული. ნ. ჴიდი.

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!