მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 85 names in this directory beginning with the letter რ.
რა
ჴ., რამე; რას ჴ. რასმე; რასამ ჴ. რასმე, რაღაცას, რაად ჴ. რად, რაადაღ ჴ. რადღა, რაიმ ჴ. რაიმე, რაღაცა (ჴ. მას.). რა გინდ ჴ.,

რაერთი, რეერთი
ფშ., გუდ., მთ., მოჴ., ვითა ჴ. ვითაჸი თ. რამდენი.

რაზა
თ., ჭიპჭე ჴ. კარის გადასაკეტი რკინისა.

რაკ-ი
მოჴ., ხორდი მთ., ფაცერი ჴ. წყალზე გადაკრული ყინული. რაკი ჴ. გვერდალში გამაგრებული (გარაკებული) თოვლი. კაცმა რომ გაიაროს, არ ჩაუშვას. სტვირი ჴ. იგივე.

რაკი არ
ფშ. განა არ. რაკი არ შაუჴდებაო! განა არ დაშვენდებაო?

რამთვენი
ფშ. რაერთი, რამდენი.

რარიგი
ჴ. როგორი, რარიგად ჴ. როგორ (ჴ. მას.).

რატრატი
გუდ., მთ., მო ჴ. (ყ. 707, 12), რეტრეტი მოჴ. უთავბოლო ლაპარაკი. რას რატრატებ (მთ.), რას რეტრეტებ (მოჴ.).

რაფი
ჴ., თ. ქვაბის პირი (ცოტა გადაშლილი).

რაცრაცი
გუდ., მთ., თ., მოჴ. (ყ. 429,4; 4444 ქვ.; 530, 17) ბარბაცი (მთვრალისა), ტორტმანი. რიცრიცი ჴ. იგივე.

რახან
ჴ. როდესაც; რა რომ, თუ რომ (ჴ. მას.).

რაჴელ, რაჴლად
ჴ. როგორ; რაჴელი ჴ. როგორი, რაჸგვერდითი თ. რაგვარი, როგორი. რაჴელც, რაჴელაც ჴ. როგორც, რაჴელცალ როგორღაც (ჴ. მას.).

რაჸგვერ
თ. როგორ, რა რიგად. გერაჸგვერების თ. როგორ გეჩვენება, როგორ მიგაჩნია. რაჸ(ა)გვერითი თ. როგორი.

რბილი
ნ. სამბილოი.

რბოლა
ჴ. რბენა, რბოლება ჴ.: მაარბოლებს ცხენს ჴ. მოარბენინებს ცხენს.

რგება
„არ ერგებიან გზანი“ ჴ. არ ჰყოფნის გზა, არ ეტევა (ჴ. მას.).

რეგვნა, გარეგვნა
მთ., თ. „სეტყო რო მოვა, გარეგვავს“ (მთ.). თ. იგივე. თან სეტყვა წამაუშინა, გარეგვნა მთა და ბარია (ბაჩანა, „ივერია“, 1887, № 205).

რეერთი
ნ. რაერთი.

რევა, მორევა
ფშ., გუდ., მთ. „სახლსა ვრევ, არ ვაწმინდავებ“, ამბობს ქალი, თუ მას დედათა წესი სჭირს და ბოსელში არ მიდის. მომირია სახლი – მომილაჴა სახლი, მომიბილწა (დედათა წესი სჭირდა და შემოვიდა).

რეკება
ნ. ქვის რეკება ქვის გადაწევასთან.

რემა
ჴ. კარგი ცხენი (ჴ. მას.).

რეტი
ნ. რეტრეტა.

რეტრეტ-ი
ნ. რატრატი.

რეტრეტა
გუდ. ცხვრის ავადმყოფობა. რეტრეტა დეესხაო, იტყვიან. რეტი დიდხანს ავლევს, კლდეზე გადავარდება, წყალში ჩავარდება, დაიკარგება და მხეცი შეშჭამს, რეტრეტა კი მაშინვე მოჰკლავს. კუტრეტა ფშ., კრაჭუნა თ. მთიულეთსა და ხევში არ იციან რეტრეტა, იციან მხოლოდ რეტი.

რეცხა
ნ. მრეცხელი, უმრეცხლო.

რეხვა
გამორეხვა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გატყეპა და გამოგდება“. გარეხვა ჴ., ფშ., ცემა. გადარეხვა მთ. კლდეზე გადაგდება, გადავარდნა, გადაჩეხა. გადარეხვეს (ყ. 127, 4). გადაირეხვა მთ. გადაიჩეხა. მოჴ. იგივე. რეხვა თ. ჩამოვარდნილის ხმა; რეხვა ჴ., თ. ცემა-ტყეპა.

რვალი
ჴ., თ. გუდ. სპილენძი. ნ. თეთრი.

რვილი
გუდ.,მთ. ნ. ლვილი, ვილი.

რთმევა
წართმევა, გამორთმევა, ჩამორთმევა. ნ. წართმევა.

რთხმა
რას ართხამ ლაშთა? ნ. ლაშთ გართხმა.

რიალი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ზიანი, ნავნები“. რიალი დადგაო მთ. ატყდა ჩხუბი, ქოთი; ცხორი დარიალდაო მოჴ., ცხორმა დაირიალაო მთ., მოჴ.; რიალი ფშ. (ვაჟა, 120,2), გუდ. თქრიალი; ერთბაშად წამოსვლა (სისხლისა). რიალი თ. დანაშაული, ნარიალევი თ. დამნაშავე.

რიგ-ი
ჴ. მიცვალებულის სულის მოსახსენებლად გაწეული ხარჯი (მაგ., წლის თავზე და სხვა დროს). ნ. ხარჯი, საქნარი.

რიგაჸ-ი
თ., უშტარი თ. ა) ბრმა, ბ) უშნო, უხეირო (კაცი და სხვა რაიმე).

რიდე
გუდ. ნ. დირე, ცალა-დირე.

რიდება, მორიდება
მაარიდე ჴ. მოაშორე; ამაარიდებენ ამოაცლიან; გაღრიღას მოჰშორდეს; გარიდებული მოშორებული, გაცლილი (ჴ. მას.). მარი, ჴორ., გუდ., მთ., მარი, მარი, ჩე მთ., მოჴ., მამრი ჴ. მომეცალე, მომშორდი! მაღრი ჴ., მაღრდე ჴ. მოეცალე. მორი თ.

რიკ-მრუდი
ფშ., გუდ., მთ., რიკ-ბრუდი თ. კუდ-მრუდი და დუმა-პატარა ცხვარი (საპირისპიროა შაქიანი).

რიკ-ჯოხაჸობა
თ., ჴმალ-კიტობა მოჴ. ცილიკობა, რიკ-ტაფელობა (თამაშობაა). რიკი თ. = კიტი მოჴ., ჯოხი თ. = ჴმალი მოჴ. ნ. ჴმალ-კიტობა.

რიკრიკი, რიკრიკა
ფშ., ჴორ., გუდ. თარგი, ვიკრიკა მოჴ. (ამბობენ მორუსულე ქალები), выкройка.

რიოში
ჴ., გუდ., თ. ნარევი, არა სუფთა.

რისვი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) მოჴ., ჴ., თ. „გაზაფხულზე გაკრეჭილი მატყლი“. ნ. კრაველი.

რისხ
შაარისხებენ ჴ. გაურისხდებიან, გაუწყრებიან, დროშა კარში იქნების იმის სამრისხალოდ (ჴ. მას.). ნ. დარისხება.

რიშხნვა
ფშ. რისხვა, რასაჲ რიშხნი?

რიცრიცი
ჴ. ნ. რაცრაცი.

რიჭი
თ., ჴელ-ვარცლი ჴ. ტაბაკი პურის დასაკეთებელი.

რიჭნვა
ნ. დარიჭნვა.

რიხუნაი
მთ. რუხი. „ლეგნა ფერსა ჰგავს“ (მთ.), მონაცრისფრო.

რიჴრიჴი
ჴ. „მთვრალი კაცი რო იქი-აქათ ასქდების რამეს, ტანს ინძრავს“ (ბეს.). რიჴრიჴებს ჴ., ფშ. გუდ. ბარბაცებს, კოჭლობს, მთ. უთავბოლოდ ლაპარაკობს.

რკვევა, დარკვევა
ფშ. (ვაჟა, „ცრ.“ 15, 1), დარიჭნვა თ. ხორბლის გარჩევა ტაბკით ცერცველისა და სხვა ბალახის თესლებისაგან. აქედან: დრკვეული. დარკვევა გუდ., მთ., მოჴ., ჴ. ხორბლის დაკეთება. დარკვევა თ. გადარჩევა პურისა, ცხვრისა.

რკო
ნ. გირკო, კურკო.

რო
ჴ. რომ, როგორც (ჴ. მას.).

როკვა
თ., შუშპრობა ჴ. ცეკვა. გონ-უგონაჸო წუაჸო, კოკლათას ჯარზედ ღროკაო. უკვენა-ღ მიიხედ, წუაჸო, ნაჸცზე რა მთვარე გაკრაო. ასე შაუმღერნია ერთ ჩაღმელ თუშის ქალს წოვა-თუშ ქალისათვის. (სხვა ვერსიით: წოვა ვაჟისათვის) ნ. შუშპრობა.

რომ, რო
მოჴ., ხო ჴ. ხომ: ეშმაკი რო არა ხარ მოჴ. ეშმაკი ხომ არა ხარ?

რომენი
ჴ., მთ., რომელი.

რორცა
ფშ., მთ., მოჴ., როსაც ჴ. როცა, როდესაც.

როს
ჴ. როდის; ოდესმე.

როს-რა
ნეტაი როდის (ჴ. მას.).

როფსანი
მოჴ., ნაწოლა ჴ. ტიხარი სახლში.

როქვი
თ. „ერბოს ნაძირალა“. როქვი ფშ. ერბოსი, ღვინისა და სხვ. ნაძირალა, დანალექი.

როყინი
ფშ. (ვაჟა, 171,7) აქლემის ან კამეჩის სიარული, თ. კამეჩის სიარული.

როჭიკი
მთ., ჭიკჭიკი, როჭიკობს ჭიკჭიკებს. მიზის კითხვის ნიშანი.

რუდაი
მოჴ. ერთად შეხვეული გაპენტილი მატყლი. იქიდან გამოღებული და ხელზე გადახვეული დასართავად – ჩონგაი. ფოლი ჴ., ფშ.

რუვი
ჴ. რუ (ჴ.მას.). ნ. სარუე.

რუსმალი
მოჴ., უსმარი ჴ., თ. ლურსმანი. ნ. უსმარი, ლუსმარი (არაბ. მუსმრ).

რუსული
ნ. იარაღები.

რუსხმული
თ., სარუჲე მოჴ., სარუე ფშ., ჴ., თ. წისქვილის წყლის კალაპოტი. ნ. ფაცერი, რუვი.

რუყ
ნ. დარუყვა.

რუყ-ი
(1) მოჴ. ნათერძი, მთ., ჴარო, ჴაროზი ჴ., ჴარვეზი ფშ. დარუყე მოჴ. რუყი დაქაჩე. დარუყვა მოჴ. ბალახის ძირის ამოგდება ან თესლის დაფარვა უყუსაყრელით. დარუყდა ჴ. იმაზე იტყვიან, ორ მოჩხუბარში ერთი რომ ვერ დასჭრის.

რუყ-ი
(2) ჴ. ა) სამზღვრად გაყვანილი კვალი მამულში, ბ) კარტოფილის კვალი (სადაც სთესვენ).

რუხი
თ., ეხი ჴ., ქოხი მოჴ. გამოქვაბული კლდე. თუშეთში ეხი-ც იციან.

რქა-ბუდიანი, ქორ-ბუდიანი (ირემი)
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ირემი, რომლის რქებს წვერში ერთად ამოსული ხუთი ან ექვსი ტოტი აქვს, ასე რომ შიგ შეიძლება ფრინველმა ბუდე გაიკეთოს. სოფელ ყვარელში (კახეთშია) მონადირე ტურიკომ მოჰკლა ერთი ხარ-ირემი, რომლის რქებსაც ოცდაოთხი ტოტი ჰქონდა. ამნაირივე რქა იპოვნეს ქართლში ახალ-ქალაქის ტყეში“. ქორ-ბუდიანი მოჴ., ჴ., თ. იგივე. საპირისპიროა რქა-ფიწალა.

რქა-ფიწალა
ფშ. რქა-ბუდიანის საპირისპიროა. ირემს გარდა საქონელზეც ითქმის. ნ. ფიწალა რქა.

რქა-ჯანგიანი
ჴ. ეპითეტია ჯიხვისა, რომელსაც რქები ძალიან გაზრდილი აქვს (ჴ. მას.).

რქა, რქანი
„მაჟარს შამაჰქონ რქანია“, „ლიშანში“ გასახედი ორკაპი. ნ. გველის რქა.

რქაზედ ქუდის დახურვა
თ. გვერდზე დახურვა.

რღილი
ღილი. რღილი გიბოძათ ბატონმა, ყელზედ ჩაგიდვა ჟერებად. (რუს. გაზ. „კავკაზ“ 1851, № 21) იგივე ნაწყვეტი გვხვდება შემდეგ ლექსში: თესლი თქვენი სჯობს, არწივნო, ფრინველთ თქვენდ უნდა ფერება. დაგიჭერავისთ ჴოჴობი, ბატონსთან მიგყავთ ჩვენება(დ), ბატონმა ღილი გიბოძათ, ყელზედ ჩაგიდვა ჟერება(დ). არ მაქვს აღნიშნული, საიდან ამოვიწერე. აქ იკითხება „ბატონმა ღილი გიბოძათ“, იქ კი: „რღილი გიბოძათ ბატონმა“.

რჩ ║შჩ (სჩ)
[მიღებულია შთ-საგან (დაშდა > დაშთა]. ფუძის ამ სახეთაგან პირველი (რჩ) იხმარება მაშინ, ა) როცა ზმნა ერთ-პირიანია: დარჩა, მარჩებიან ( = დარჩებიან), აგრეთვე სახელზმნებში (დამრჩალი). ბ) როცა ზმნა სასხვისო ქცევით არის ნახმარი: ნარიც ცოცხალნ გადურჩეს). ხოლო შჩ (ვარიანტი სჩ) იხმარება მაშინ, როცა ზმნა ორ-პირიანია და საარვისო ქცევის ფორმით არის წარმოდგენილი. ამ შემთხვევაში შ(ს) გაგებულია მე-3 ირიბ-ობიექტური პირის ნიშნად და სრულიად იკარგება 1-ლსა დამე-2 ობ. პირის ფორმებში: დამჩების, მაგვჩების, დაგვჩების, ვინც ომში დაგჩათ. შ(ს) გვხვდება მხოლოდ მაშინ, როცა ირიბ-ობიექტური პირი მესამეა: გამავშჩები, გამაშჩები, დაშჩების, მაშჩებიან, დაშჩა, შაშჩა, ვის სჩების, გადასჩების სიკვდილს, ომს რო მასჩომივან (ჴ. მას.).

რჩხა
ნ. კარჩხა, ჯღრდე.

რცხვენ ║ ცხვენ
ამათგან რცხვენ იხმარება, როცა ზმნა აქტიურია: არ შაარცხვინეთ გვარსაო, ვერ შაარცხვინეთ გვარსაო, ვერ შაარცხვინეთ გვარსაო, რა გარცხვნის და სხვ. ცხვენ იხმარება, როცა ზმნა საშუალია (მცხვენის, გრცხვენის, სცხვენის) ან ვნებითი: შასცხვენდების, შასცხვენდ (ჴ. მას.).

რძე
პირდაპირ რძისაგან მხოლოდ მაწონი კეთდება, დააყენებენ და ღალას (ნაღებს) მოჰყრიან. დარჩება ღალა-მოყრილი რძე. ამას გაათბობენ და ყველს ამოსწურვენ. დარჩება სველი (შრატი). სველს აადუღებენ და ამოიღებენ ნადუღალს (ა) ღალა, ბ) ყველი, გ) ნადუღალი). ნაღები (ღალა): ნაღებს სადღვებელში შესდღვებენ და კარაქი ამოვა. დარჩება დო. დოს ჭამენ, როგორც მაწონს. მომჟავოა. თუ დო აადუღეს, ამოიღებენ ხაჭოს. ხაჭოც მომჟავოა. კარაქი: კარაქს გადაადნობენ და თავზე ფქვილს მოაყრიან. ფქვილი დაილეკს, თუ რამ შეჰყვა კარაქს დოსი, ხოლო ზევით დარჩება წმინდა ერბო (წურვილი ჴ.), ქვეშ კი ნაძირალა (ჩაწერილი უნდა მქონდეს ხევში).

რწება
ერწების ჴ. ირხევა (ჴ. მას.).

რწყილი
მოჴ. ნ. გირწყალი.

რჭობა
ნ. შჭმა.

რჯ (რჩ)
ყ. 128, 7 მერჯის, გერჯის, ერჯის (მერჩის, გერჩის, ერჩის) ძალა (ღონე) შემწევს, შეგწევს, შესწევს.

რჯული
ჴ. ა) სამართალი. ვირჯულოთ ჴ., რჯული ვქნათ ჴ., ვისამართლოთ. რჯულის კაცები ჴ., მოსამართლენი. ბ) ადათობრივი სამართალი: „სამამფიცროი და ქურდად გასამჴდელო ხუთ ძროხაი ას რჯულად“ (ჴ. მას.).

რჯულიანი
ჴ. ქრისტიანი (საპირისპიროა ურჯულო).

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!