მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 140 names in this directory beginning with the letter ყ.
ყაბახი
ნ. ღაბაჴი.

ყადარი
თ., ფშ. შესაფერისი. მაგის ყადარი ვინ იქნება? (თ.). ერთკვადის ყადარი არს“ – ერთურთს შეეფერება.

ყადაღა
(1) ჴ. მსხვილი ლურსმანი, ფშ. ლურსმანი საზოგადოდ. გუდამაყარში ყადაღა ლურსმანია საზოგადოდ, მაგრამ იშვიათად ხმარობენ, ჩვეულებრივ ლურსმანი იციან. ყადაღა თ. ლურსმანი საზოგადოდ, ნალის უსმარს გარდა. უსმარი ნალისას ჰქვია. ნ. ყაირი.

ყადაღა
(2) მთ., მოჴ. პირობა, ხელშეკრულება. „ყადაღა ქნეს, პირი არ გატყვდებაო“ (მთ.). „ყადაღა დაჰკრესო“ (მოჴ.).

ყადე
მოჴ. გრძელი ქვა ჩამოსაჯდომად.

ყადრება, თავის ყადრება
გუდ., მთ., ვაჟა, 312, 5, კადრება. „თავი არ გაუყადრაო“ – არ იკადრაო.

ყავარ-ი
ჴ. „ხეებზე“ დაწყობილი წვრილი ჭერი (მკლავის ოდენა ხეები). ყავარი მოჴ. კარგი შეშა. ყავრე თ. ჭერები, გრძელი ხეები „ჴიდებზე“ გაწყობილი (ჭერი ჴ.). ყავარზე სიპია დაწყობლი. ნ. ხეები, ჴიდი.

ყავარ-ყავარ დახეთქა
„სიცხეს და წვრილ ქვიშას ყავარ-ყავარ დაეხეთქა ტიტველახორცი“ (ყ. 187,3 – 4); ყავარ-ყავარ დასქდომა (ყ. 272,8) ყავარ-ყავარ გახეთქილი (ყ. 574,4).

ყავლი
ჴ. ვადა (ჴ. მას.).

ყავრე
ნ. ყავარი.

ყათარი
(1) თ. პატრონტაში. ყათარი (2) (არ მიწერია, სად) ცხენების ჯოგი (ასე 20 – 30).

ყათლანი
გუდ., ფშ., თ. საქონლის დაშავებულ ადგილზე წასასმელი წამალი, რომელიც მატლებს ხოცავს და ბუზებს არ იკარებს( ფიჭვის ზეთია).

ყაირი
ფშ., მთ., მოჴ. ნალის ლურსმანი, მაღალთავიანი (უფრო ზამთარში იხმარება, რომ ცხენს ფეხი არ დაუსხლტეს. ზაფხულში არ ვარგა, თავის სტყდება, თუმცა ნალისთვის კარგია: ინახავს). ნ. ყადაღა.

ყალ-ი
ყალნი ფშ. ჴ. ერთგვარი ციგა (ყალნი ორობითი რიცხვის ფორმა უნდა იყოს).

ყალანი
ჴ. (რაზ.-ჭყ. ყადანი შეცდომაა, წარმომდგარი დ და ლ ასოების მსგავსების გამო წერაში) „ხარჯი, გადასახადი“. ხევსურეთში მხოლოდ ხუცობაში-ო მიმიწერია. ყალანი მთ., მოჴ. იგივე. ფშ., ჴ. ბეგარა, გადასახადი, ხარჯი. ყალან აშორე თავსაო (ჴ. მას. 210,9), ყალანს ნუ დაზდებ თავსაო (იქვე, 210,14) „ხიფართი რამე, უბედურება კაცზე“ (ბეს.). „ხვთის ყალანი მედო, ხვთის მოცემული იყო შვილი და ისევ ღმერთმა წამართოვო“ (მოჴ.).

ყალჩაღი
თ. პატარა გუდა (საგზლისთვის).

ყამი
თ., ფშ. შიში (მხოლოდ ლექსებში გვხვდება: „ყამი არა აქვ მტრისაო“).

ყანა
მოჴ., ჴ., თ. სახნავ მიწასაც ნიშნავს, დაუთესავს. მამული გუდ., მთ. (გინდ მოხნული იყოს, გინდ მოუხნავი).

ყანის პირი
მთ., ჴ. თუ რომელიმე დღეს მკის გათავება არ ვარგა, დააგდებენ პატარა ადგილზე მოსამკალს, რომ სხვა დღეს მომკან. ამას ჰქვია ყანის პირი. მკის გათავება კარგია სამშაბათს და შაბათს. ოთხშაბათსაც არა უშავს რაო (ხევსურეთში ხუთშაბათს; სახნავადაც ხუთშაბათს გადიან).

ყანწი
(1) ჴ. „ჴარის რქის, ან ვერძის ან ძროხის არაყის სასმელი“ (ბეს.).

ყანწი
(2) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გრძელი ყელი“.

ყაპყ-ი
ჴ., ფშ., მოჴ. (რაზ.-ჭყ.) „თხლათ დადებული თოვლი“. ყაპყი ჴ. ცოტა თოვლი, მიწა რომ მოჰფაროს. ყაპყი, ქარსლი მოჴ. ცოტა თოვლი, ფეხს რომ არ მალავს. ყოპყი მთ., ჴ. შდრ. ფუფქი.

ყაპყაპი
ნ. სისონა.

ყაპყატო
ფშ., ჴ., თ. (რაზ.-ჭყ.) „ხის მუხრუჭი, ან ცხრილის მოსაქსოვათ დათვლილი წკეპლები“. ლაპატო გუდ., მთ., აპარტო მთ. (ჴადა) ტკეჩი, თხლად და წვრილად აყრილი თხილის წკეპლაზე (შეიძლება სხვაზედაც) კალათის დასაწნავად. „ყაპყატო – ბოჭკის შემოსაჭირებელი რომ იყო წინათ, ხისა, თალასაც ეტყოდენ“. ნ. თალა.

ყარ
ნ. ყრა.

ყარან-ი, ყარანა
მოჴ. მეტად პატარა ჩიტია. შდრ.ჭიჭოლია.

ყარაო
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., თ. დიდი შიმშილი. ყარაო ეცაო – დაიმშაო. შიმშილის ყარაო ეცაო (გუდ.).

ყარნ
ნ. გაყარნებული (გამყარებასთან).

ყარტი
(1) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ჭვავის ნამჯა. ჭვავს კი არ ლეწენ, წვრილად შეკრულ ხელეურებს დიდხანს აშრობენ, მერე ფიცარზე ცემენ, მარცვალი ცვივა და ცალიერი ჴელეური რჩება. მერე ამ ჩალას საბძლების სახურავათ ჰხმარობენ“. ყარტი ჴ., თ. სვილის ნამჯა (სვილი ჭვავია). ყარტი ჴ. „სვილის ფეჴი“ (ჭვავის ღერი). ყარტი ფშ. სვილის ჩალა, გაულეწელი (თავთავ-წაცლილი და ხელით დაბერტყილი).

ყარტი
(2) მოჴ., ჯოყარი ფშ. გამხმარი ბალახის ღერი, თუ ღრუ აქვს (თუ ღრუ არა აქვს – ხვირი).

ყარფუზი
გუდ., მოჴ. საზამთრო.

ყარღანი
მოჴ., ფშ., თ. მომწარო მლაშე ბალახია. იზრდება შირაქსა და ყიზლარში. ზამთარში საუკეთესო საკვებია ცხვრისთვის, როოგრც ავშანი (ნ.). მლაშე ადგილას ამოდის და მლაშეა. საქონელს იქ მარილი არ უნდა. ნ. წითელ-წვერა.

ყარღო
(1) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „წვრილი სამარწყვე ხოკერი ერთიანათ გამძვრალის ხის ქერქისა“, ხოკერი.

ყარღო
(2) თ. დიდი, მსხვილი ლერწამი.

ყარწიკა
ჴ. საავდრო წამოსასხამი შალისა. ტოლიკა თ. ყისინა მოჴ.

ყასიდათ
(არაბ. قصدا ) განგებ, თვალის ასახვევად.

ყაურმა
(თურქ.) „მოხრაკული ხორცი“ (ბეს.).

ყაფაღობა
(ვაჟა, 157,2) ნ. ღაბაჴი.

ყაღი
ჴორ., გუდ., მოჴ., წ. ფშ., თ. კაღი, დამარილებული და მზეზე გამხმარი ხორცი, შაშხი. შემოდგომაზე დაკლულს დამარილება არ უნდა. ლორი მთ., ყაღი, ლორი მოჴ. (ყაღი უფრო ცხვრის ხორცია, ლორი – ღორისა). ნ. საუსხე.

ყაყრანტო
ნ. ყრანტი. ყაშყაში ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ორბის ძახილი, კივილი“ (ვაჟა, 214,7 ქვ.), „რო ჩქამობს ინდოური, ბატი“, „მთის ქათამმა იცის ყაშყაში“ (მთ.).

ყაწიმი
ხმლის სამხარიღლივე.

ყაჭი
თ. ზაფი. ნ. ძაბი.

ყაჭიჭორა
(რაზ.-ჭყ.) „მხალია ერთგვარი“. ხაჭიჭორა მთ. „ბალახია. ძირიც იჭმევა, ფათოლიც იჭმევა“ (მთ.).

ყბა
ჴ. წვერი (ნიკაპზე). ყბაც დაგსხმია ჴ. წვერიც ამოგსვლია. უყბო ჴ., ფშ. (შუაფხო) უწვერული. ნ. ლაშყბა. შდრ. წვერი (1).

ყდა, ყდანი
ჴ., ფშ. საქსოვი იარაღი.

ყდედი
მოჴ. ჭაპანი, წვრილი თასმებისგან დაწნული საბელი. დაყდედვა მოჴ., ცანდის დადება ჴ. (ნ.).

ყევარი ჴარი
ნ. ჴარ-გუთანი.

ყელ-ი
გუდ. ჩავაკება გორებს შუა, უღელტეხილი. ნ. ღელე.

ყელ-სასხამი
ჴ. (ჭყ.) „ჴელ-სახვევი“. ყელ-სასხამი ჴ. ყელ-საკიდი, ყელსაღება თ.

ყელ-ფარღელა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დათვზე ითქმის, ყელ-თეთრი რომ იქნება“. ყელ-ფერღელა ჴ. ყელ-თეთრი (მელა, კვერნა და სხვ.). ყელ-ქედანა მთ., მოჴ., თ. იგივე.

ყელ-ფერღელა
ჴ. ნ. ყელ-ფარღელა.

ყელ-ქედანა
მთ., მოჴ., თ. ნ. ყელ-ფარღელა.

ყელ-ყელაობა
გუდ. (ვაჟა, 456,8 ქვ.) მთ., მოჴ., ჴ., თ. თავის მაღლა აღება და აქეთ-იქით ცქერა; „მალვით ყურება“ (გუდ.).

ყელ-ჭრელი
ჴ. კისერ-დაზარნიშული თოფი; თოფი საზოგადოდ (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 141).

ყელვა
მიყელავს ჴ. მიფუჭებს (ფეხს), უყელავს უფუჭებს. „დიდი ხნის ნადგომი დამპალი და აყროლებული სხვადასხვა უწმინდურობით ტალახი კი ცხვარს ფეხებს უყელამდა, უფუჭებდა და დაკოჭლებული ცხვარი საძოვარზედ ვეღარ ივლიდა, ქაჩებით თოვლს ვეღარ გასთხრიდა და ვერ ამოაჩენდა საძოვარ ბალახს“ (ყ. 739). „ქიჩები შუაზე იჴხნება და დაკოჭლდება“ (გუდ.). მთ., მოჴ. იგივე.

ყელის კავნი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „სასულე გარედან“.

ყელის ჭრა
ყელის ჭრა მუშაობა მოჴ. (ყ. 161, 14; 219, 9 ქვ.; 222, 1) გაცხარებული მუშაობა.

ყელის ჴვაფი
ჴ., თ. ყველის ქვემოთ რომ ჩაწეულია ხორცი. ნ. ჴვაფი, ჴოფი.

ყელსადება
ნ. ყელსასხამი.

ყემჭაჸი
თ. დედაკაცის პერანგის საყელო. ყვა, ყვაჸი თ. მოზელილი ჴალი. ერბოიან ყვაჸი თ. ჴალ-ერბო.

ყვავ-ი
გუთნის ნაწილი ჯამბარის გამოსადები.

ყვავთ-კუსა
ჴ., ყვავთ ყველი თ. ნ. დათვის ქაჩქაჩა, კუსკუსელა.

ყვავილები
ნ. ახალ-ყვავილები.

ყვან║ყონ
ვიყვანიოთ (ვიყონიოთ) ჴ. ვიყოლიოთ, ხყვანივ (ხყონივ) ჰყოლია ჴ. მას.).

ყვარტი
თ., მყვარი ჴ. ბაყაყი. ყოტი ფშ. ბაყაყი, გომბიო.

ყვატი
თ., სამყვრე ჴ., საბაყაყე მოჴ. ნ. ბაყაყი, სამყვრე.

ყველა-ყველა, მაგრამ...
(ყ. 760,3). ყველაფერი ეს კარგია, მაგრამ...

ყველის ძმარი
გუდ., მთ. ნ. ძმარი.

ყვერ-ნაცრიანი
თ. ნაცარ-ქექია, მუდამ სინ მყოფი კაცი.

ყვერბ-ი
თ. კერა.

ყვერბეული
მოჴ. ნ. ყორბოული.

ყვერფი, ყვერფნი
ჴ. კერა, ადგილი, სადაც ცეცხლი ანთია (ურბ., „ივერია“, 1887, № 171). ნ. სამყოფო, არდაბაგა, ქაზდარი.

ყვინტლი
თ. ნ. ხვინტლი.

ყვირილობა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დრო, ენკენისთვის ნახევრიდან იწყება და ღვინობისთვმდე გასტანს, როცა ხარ-ირემი ყვირის და ფურებს ეძებს“. თ. იგივე. „ენკენისთვეში ან თევზი დაასწრებს მექარობას თხრასაო, ან ჴარ-ირემი ყვირილსაო“ (ფშ.).

ყივანა-ჴველა
(რაზ.-ჭყ.) „სენია ერთგვარი. ძლიერი ხველება იცის. ბალღებს შეხვდება ხოლმე“. მყივან-ჴველა მთ., მოჴ., ჴ. „დიდებსაც ხვდება“.

ყივლ
ნ. მაყივლება.

ყინვარ-წვერი
(ყ. 9,5 ქვ.; 13,19), ყირვან-წვერი (ყ. 868,8 ქვ.; 870,3) ყაზბეგის მთა.

ყინვარი
ჴ., მყინვარი ფშ., გუდ., მოჴ., ყირვანი მოჴ., თ. ყინული, მყინვარი. ყირვან-წვერი მოჴ., მყინვარი მთ., მოჴ. ყაზბეგის მთა. ნ. ხორდი. თოფის წამლის ყინვარი – გვარჯილა. „სამ-ოთხ ფუთ მიწურს მოთხრიდნენ და სპილენძის ქვაბში ათავსებდნენ, ზედ კი წყალს ახსამდნენ. ქვაბს ცეცხლიდან გადმოიღებდნენ და ნახარშს გააცივებდნენ. ნახარში თავზე ყინვარს მოიყენებდა. შიგ ჯოხებს ჩაყრიდნენ, ჯოხები, გაციების შემდეგ, ყინვარს მოისხამდნენ“ (ჩაჩ. 30).

ყინტორა
ნ. ხაფხოლა, ხიფხოლი.

ყინტრაობა
ჴ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „შინაური ცხოველების თამაშობა“. მთ. ცრუვის გრეხა სიმთვრალეში ( ცრუვი პრანჭია). „შენ დიდი ყინტრაი ხარ“ (მთ.) შენ დიდი პრანჭია ხარ.

ყინჩი
გუდ. (რაზ.-ჭყ.) „ლამაზი, მშვენიერი“, კარგი. ყინჩად ჴ. ლამაზად, კარგად (ჴ. მას.). „ყინჩად დალივა“ (მთ.). ყინჩი მოჴ. სანდომიანი, სიმპათიური; ყინჩი ჴ. (არხ.) გემრიელი (საჭმელზე); ყინჩი თ. ნოყიერი, მსუყე.

ყინჩივ
ჴ. ყინზად, კარგად, ლამაზად. ყინჩივ ეძინა ჴ. (ნაკურჴ.) მძიმედ ეძინა.

ყინწ-მოწვეტილი
გუდ. (ყ. 386,19 ქვ.) კისერ-მოწყვეტილი, თავ-მოწყვეტილი.

ყინწორა
მოჴ. ვისაც გაძაბული გრძელი კისერი აქვს.

ყინჭარა
ჴ. ყელი ყინჭარა ფშ., ჴ. (შატ.), ყირაბჭა გუდ. ყელი. ჴაჴნჭურაი მოჴ. იგივე. წამოყინჭრა ჴ. (ვაჟა, 385,6) დაკლა (ქათამი და სხვ.).

ყირვანი, ყირვან-წვერი
ნ. ყინვარი, რაკი.

ყისინა
მოჴ. „პლედის მაგვარი შალის წამოსასხამი, თბილი და სუბუქი, უფრო საბანსა ჰგავს, სანამ სხვა ტანთ-საცმელს“ (ყ. 343), პლედის მაგიერი, ადგილობირვ ნაქსოვი შალი (ყ. 729, შნშ.). ყარწიკა ჴ., ტოლიკა თ. „ყისინა და ყარწიკაი ერთია, ჴევსურებმა და ქისტებმა იციან“ (გუდ.). მოკლეა, სარტყლამდე უწევს.

ყისმათი
გუდ. მთ. მოჴ. ფშ. თ. (არ. სპ. .(قسمت „იღბლია“ (მთ.). თუ ჩემზედ ბედი მუშაობს, ყისმათი მოწეულია. (რ. ერისთავი, „ივერია“, 1886, № 54). ყიყვი ფშ. (ვაჟა, 166), თ. (ჭყ.) „ჩიყვი, გამობერილი ყელი ჩიჩახვივით. ავადმყოფობაა. „თიადორი, თედორე სხოა კიდენ“ (მთ.).

ყიჭალა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ჩხიკვი“. ასეთი ახსნა შეცდომა უნდა იყოს: „ყიჭალა სხოა და ჩხიკვი სხო. თავ-თავადნი არიან. ჴმა სხონაირი აქვ: ჩხიკვი ჩხავის, ყიჭალა – არა“ (მთ.). ყიჭალა ჴ. კაჭკაჭი.

ყლაპს უზამ
გადავყლაპავ (ჴ. მას). ყმა. ხატი (ანუ ჯვარი) თემის „ბატონია“ და თემი კიდევ ამ ბატონის „ყმა“ (ჴ. მას. 309). უყმო ყმა გუდ., მთ., ჴ. ვინც ხატის ყმა არ არის.

ყმაწვილი
(ჴ.) ბავშვი (ჴ.მას.) დიაც-ყმაწვილი ჴ. ქალი და ბავშვი (ჴ. მას.).

ყმუყნა
გუდ., მთ. (ყ. 99,4) „ლაპარაკობს და უჭირდება პალარაკი, სიტყოს ვერ არჩევს კარგა“ (გუდ.). „იყმუყნება – გაბედვით ვერ ამბობსო“ (მთ.).

ყნოსიერი
(ყ. 136,6) სურნელოვანი.

ყოდალაი
მთ., მოჴ., კოდალა ჴ., ფშ., კორსალა თ. კოდალა.

ყოვის მჩხილაი
მთ. (ჴადა), კობჩხილაი, კოიბჩხილაი მთ. (მლეთე) მინდვრის ხილია. მთაში მოდის. წითლად დაისხამს სამ-სამ მარცვალს, მომჟავოა. ყოვის პწკალა ფშ. (ზოგან). ნ. ბატის ფეჴა.

ყოვის საცუარა, ყოვთ საცუარა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „როცა დაბერდება, ფეხს რო დაადგამ, გასკდება და იქიდან შავი ბოლი ამოაშუქებს“. ყოვის საჩუარა მთ. გუდამფშუტა. დამწვრის წამლად ხმარობენ. მყვართ კუსა ჴ. (პატარა), საბრმობელა ჴ. (დიდი), დიდი გაიზრდება და საბრმობელად გადაიქცევა. კუსკუსა, კუსკუსელა, დათვის ქაჩქაჩა მოჴ.

ყოილნი
ნ. ახალ-ყვავილნი.

ყოლ
თან ყოლა მიყოლ-მოყოლა თან. მიყოლა მიდევა, გამოკიდება (ჴ. მას.).

ყონ
ნ. ყვან.

ყონდ-ი
ჴ., გუდ., ჩახტი ფშ., ხალიკი მთ., აყარი თ. დაყენებული შეშა, დაწყობილი.

ყონდაჸი
(თურქ.) კონდახი (ჴ. მას.).

ყოპყი
მთ., თ. ცოტა თოვლი, მიწას რომ დაფარავს მხოლოდ. ნ. ყაპყი.

ყორბოული, ყვერბეული
მოჴ. შობის წინა ღამით გამომცხვარი პური. ყორბოულობა ღამე მოჴ. შობის წინაღამე.

ყორე
ჴ., თ. ქვის კედელი. (კედელიჴ., თ. ხისას ჰქვია). ცვი-ყორე ფშ. უკიროდ აშენებული ქვის კედელი.

ყორუღი
ნ. დაყორუღვა.

ყოტი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ბაყაყი“. ყოტი ფშ. ნაყაყი, განსაკუთრებით გომბიო. ბაყოტი ფშ. გომბიო. შდრ. ყვატი და ყვარტი.

ყოში
(1) ფქვილის ან ხორბლეულის ამოსაღები. კოში ჴ. უფრო ლუდისთვის იხმარება. ნ. ქრიჯი.

ყოში
(2), ყოშები გუდ. სამაჯურები სახელოებზე შემოსაკერებელი. „წინავა სცოდნიათ ახალუხის საჴელზე მიკერება. ჩემს ბიჭობაში მეცა მქონდის“ (გუდ.) ნ. თათი (1).

ყოჩი
(თურქ.) თ., ფშ., მთ., მო ჴ. ვერძი, მამალი ცხვარი, დაუკოდავი (დაკოდილი ჭედილა). მთ. იგივე (იციან ვერძიც). „წინათ უფრო ვერძს ეძახდენ“ (მოჴ.). ნ. დასაკოდი ცხოველები, თხა.

ყრა
ჩამაიყრის ფანდურთ ჴ. ჩამოიღებს, შეწყვეტს დაკვრას (ჴ. მას.). თას ჩამახყარეთ თასი ჩამოართვით. წაიყრის პერანგს გაიძრობს პერანგს, წაიყარ გაიძრო. ჯაჭვსა ნუ წამყრი ტანზეით (ჴ. მას.).

ყრანტი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ყაყრანტო“. ყრანტი ჴ. ყლანტი, ერთი ჩაყლაპვა. ყრანტი თ. ბებერი, მოხუცი.

ყროლი
ჴორ., ფშ. მყრალი, ცუდი (კაცზე), „ფშავლებმა იციან“ (გუდ.). ყროლი მთ., მოჴ., ჴ. მეტად ცუდი ხასიათის კაცი. ყროლი, ყროლიანი მოჴ., ყროლი ჴ., თ. ცუდ-სუნიანი, მყრალი.

ყრჩოლ, მოყრჩოლ
„გათბება და მოყრჩოლდბა ბაზალუყი და იმის გამონაჴად არაყზე იტყვიან მაიყვერაო. არ გამოუვა სრულებით“ (მთ.).

ყუათი
მოჴ. მაწივრობა (არაბ.-სპ. قوت ძალა).

ყუდ
ეყუდა ჴ., თ., ფშ. იდგა; დეეყუდე ჴ. დადეგ, დჸყუდე თ. იგივე. გარმოგვეყუდ გადმოგვადგა, სამან(ნ) ჩახყუდნა ქვისანი (ჴ. მას.) ჩადგა.

ყუვ
ნ. ჩაყუვება.

ყუთნ
ეყუთნის ჴ. ეკუთვნის.

ყუიკა
ჴ. (შატ.) ნ. ორ-ძირა. ყუილი ჴ., თ. ტკივილი (უფრო კბილისა): მყუის თ. კბილი მტკივა, კბილი მყუოდის ჴ. კბილი მტკიოდა.

ყულანა, ყუნალა
მოჴ. (ყ. 499,14; 610,17). მუჴლ-საფარა თ. ქალის წინსაფარი, ფეშტემალი. „ყულანის ბოლოს ძენძა დაუწყო“.

ყუმბილაი
მოჴ. ა) სართავი მატყლი, თხორივით დახვეული და შუათითზე ჩამოცმული (ხევსურეთში სხვანაირად ართავენ); ბ) მრგვლად გამონასკული რამ (მაგ., ისეთი, ყაბალახის ფოჩს რომ აქვს).

ყუნალა
მოჴ. ნ. ყულანა.

ყუნდი
თ. ა) დაყუდებული შეშები (შდრ. ყონდი). ბ) დაყუდებული ძნები (ავდარში).

ყუნჭი
ჴ., ფშ. (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 14) კუნძი, მოჭრილი ხის მიწის ზემოთ დარჩენილი ნაწილი. კუნძი გუდ., მოჴ., „ჩვენ ვეძახით კუნძს, ეგენი (ფშავლები) ეძახიან ყუნჭსა“ (გუდ.). ყინჭი ჴ. „გადაჭრილი ხის ძირი“ (ბეს.).

ყურ-ახეული
ნ. ზვარა.

ყურ-შატი
მოჴ. საარაყე და სალუდე ქობის ყური. ყურ-შატი სალუდე ქვაბის ან სხვა რაიმე ჭურჭლის ყური. „ჩვენ საარაყე ქობის ყურს ვეტყვით, სხოს არა“ (გუდ.).

ყურ-ცეცხლა, კურ-ცეცხლა
ჴ. ჩიტია. ის უჩეკს გუგულს ბარტყებსო.

ყურ-წიწკნა
მოჴ. თამაშობაა. ხატში ვინმე ბავშვებს გადაუყრის ცხრეულებს ან სხვა რასმე. ვინც დაიჭერს, გადამგდებთან უნდა მივიდეს და ხელი ახლოს. თორემ, თუ მოასწრეს სხვებმა, დაიჭერენ და ყურს აუწიწკნიან და გადააგდებინებენ აღებულ ცხრეულს.

ყურბელა
მთ. ნ. ყურვილა, ყურბელა.

ყურე
ჴ. ადგილი ყვერფიდან კედლამდე (ნ. არდაბაგა); კუთხე.

ყურვილა
მოჴ., ყურბელა მთ. (ყ. 937) ბეღურის ოდენა ჩიტია, მოჴნეველას (ნ.) ძალიან ჰგავს, შავი წარბები ქვს რქებივით. თოვლის მოსვლის წინ ვაკეზე ჩამოდის მთებიდან. იგი ნიშანია თოვლის მოსვლისა.

ყურთა-გლეჯა
ჴ., ყურთა-წევა ფშ. ნ. ყურ-წიწკნა.

ყურთა-გლეჯა
ჴ., ყურთა-წევა ფშ. ხევსურეთში ყურ-წიწკნა იციან, მაგრამ ხატში არა.

ყურის ბაბილო
გუდ., ყურის ბიბილო მთ., მოჴ., ყურის ცომაი ჴ. ყურის ჯიჯა თ.ქვედა ნაწილი ყურისა, რბილი.

ყურმელა
გუდ., ჴ., თ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ორთავა მწერია, ყურში თუ ჩაუძვრა დამიანს, ადვილათ აღარ გამოვა“. ყურბელა მთ. („ერთი თავი აქვ“). ყურბელა მიდის ყურთაკე, მიდის და მუუხარიან. ვინც ის ნახოს და არ მოკლას, ნუმცა რა გაუხარიან (მთ.). „ა, ის პატარა რამ არის მწერი, ყურში ჩაუძვრებაო, მაგრამ იმისთანა კაიც არ მინახავს, ყურში ჩაძვრომოდეს“ (გუდ.).

ყურულა ცხვარი
ჴ. (არხ.) ნ. ქარა ცხორი.

ყურწუმი
ჴ. კუთხე, ყურე (შიგნითი მხარე). ყურწიაჸი თ. (გომეწერში), ყურწუნაჸი თ. (ჩაღმებში).

ყუტუ
თ. ნ . კუტუ.

ყუჩიანი
მოჴ. „არც ჭკუაზე გადასულია, არც ჭკვიანია, ბაიყუშივით არის“. გაღრუნებული ჴ. ნ. დამბლა.

ყუჯაი
ჴ. ფრთებ-მოცვეთილი (ფრინველი). წვერ-დაკვნეტილი, წვერ-დამოკლებული (ცოცხი). შდრ. ჯიყი.

ყუჯო
გუდ. ძნის ნაწილი ულოს ქვევით (ულოს ზევით თავთვებია).

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!