მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 66 names in this directory beginning with the letter ძ.
ძაბი
მთ., ჴ. ძაფი. ყაჭი თ. იგივე.

ძაბის ღილი
ნ. ღო, ღოლი.

ძაბრიგანა
მოჴ. (ყ. 73,2 ქვ.) მეშველი, წუღის ჩაცმის გასაადვილებლად სახმარი ტყავი. „ძაბრიგინა ოსურად არის“ (მოჴ.).

ძაბუნ-გიჟობა
მთ. ძალ-მომრეობა.

ძაგა-ძუგი
(ყ. 767, 18ქვ.), ძაგი-ძუგი გუდ., მთ., მოჴ. ბაგა-ბუგი, გულის აჩქარებული ცემა. ნ. დაგა-დუგი.

ძაგარი
დაშალა ვეფხვმა ძაგარი (ჴ. მას. 316,31) ფაფარი (გადატანით).

ძაგირი
ჴ. თხის ბალნისგან ან ცხენის ძუისგან დაწნული საბელი. საბელი თ.

ძაგრვა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გაჭიმვა“. ჴ., მთ. იგივე. გაძაბვა თ. იგივე.

ძალ-ი, ძალა
ჴ. ძალს გვიზმენ ძალას დაგვატანენ, მოგვერევიან, ძალი გვიყო, ძალი უყვ (ჴ. მას.).

ძალისულით(ა)
ჴ. მთელი ძალ-ღონით.

ძალუა
მთ., ფშ. ძმის ცოლი, ბიძის ცოლი და ცოლი სხვა ახლო ნათესავისა.

ძალუმ
გუდ., მთ., მოჴ. (ყ. 223, 11 ქვ.) ძალუმ, ძალუმ გუდ., მთ. მეტად, ძალიან (ყ. 650).

ძალუმი
ძალუმი ხარ, ღვთის მადლმა (ყ. 494,7) ძალიანი, კარგი. ძალუმი მოჴ. ძლიერი, ღონიერი (ირონიით).

ძამულა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „საალერსო სიტყვა ძმა, გურ.-იმერ. ძამია“. ძმაილა ფშ.

ძარა
მოჴ. ნ. ჴვირი.

ძარღვი
ჴ. მყესი. ძარღვი თ., ფშ. ა) ძარღვი, ბ) მყესი ნ. სტარი.

ძაუგი
(ყ. 748,11) ჴ., ფშ., მოჴ., გუდ., მთ. ძავიჯ-ყაუ, კავკავი, ვლადიკავკავი (ამჟამად ორჯონიკიძე).

ძაღა
ჴ., თ., ფშ. ნ. სმაგა.

ძაღლ-უმადური
გუდ., მთ., მოჴ., ჴ., თ. ბეჩავი, გაჭირვებული. „ძაღლ-უმადურად იქცევიო – ეზარება, ზარმაცია, არ უჴდება“ (გუდ.). „ისე ძაღლ-უმადურად უნდა ამოჰხდეს სული“ (ყ. 316, 15).

ძაღლის კბილი
ფშ. სათხილე კბილი, ეშვი, ძაღლის კბილები თ. უკანა კბილები.

ძაღლის ფსელაი
ჴ., ფშ. ბალახია. თესლი აქვს ფისტონის მსგავს ყვავილებში.

ძახნება
ნ. შაძახნება.

ძგერება
ნ. დაძგერება.

ძგინველა
მთ. წყლის ჭია. ქვას რომ გადააბრუნებ, ქვეშ არის. ძალიან პატარაა, რწყილზე ოდნავ მეტი. თევზი ჭამს. იმით თევზსაც იჭერენ, ანკესზე წამოაცმენ. სამსალა ჴ., სანსალა ფშ.

ძგრიალი
ჴ. გრიალი, თოფის ხმა (ჴ. მას.).

ძე
ფერი გძე ჴ., ფერი გაძევს; სირცხვილი გვძე სირცხვილი გვაძევს; სირცხვილი სძეს თავზე ჴ. სირცხვილი აძევს თავზე (ჴ. მას.).

ძე-სიძე
გუდ., მთ., მოჴ. ზედსიძე, ჩამოსიძებული.

ძევა
ჴ. ძიება.

ძელ-ი
გუდ., მთ., ძელა ფშ. (წინათო) კერაზე ქვემოდან მიდებული ხე. ზემოდან მოდებულს სათაურაი ჰქვია (ნ.). ძელი ცხავატში იციანო, ჩვენ კი კუნძიო, ჴადელმა (მთ.).

ძერიკა
ჴ. ყვითელი ძერა. მეგველიაჸი თ.

ძერხონა
ნ. ძირხვენა.

ძვალი: ზურგის ძვალი
თ. ხერხემალი. ნ. ზურგის ჭკდე.

ძველ-ახალი
მოჴ. ნახმარი ტანისამოსი. ბალახზედაც ითქმისო.

ძვეღ
გაგვიძვეღ, გამიძვეღ ჴ. მაგრამ: მიუძღვების, გამუძღვა და სხვ. (ჴ. მას.).

ძვირი
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ძუნწი. ნ. წუწურაქი. ჴემწიფისა ხაზინასა კაცი უნდა მომცემარი, არც ძალიან ძვირი იყოს, არც ძალიან გამცემარი (ჴ.). ვარიანტი − ბატონისა საქონელსა კაციუნდა შამნახველი, არც დიაღა ძვირი იყვას, არც დიაღა გადამყრელი (ჴ.).

ძილ-მთხვიზი
ჴ. ფხიზელი, ვისაც ძილი ადვილად ვერ ერევა.

ძილ-ფუში
ნ. ძილ-ქუში. ძირ-ი (1) მთ. ლუდის თხლე. შეინახვენ, გაახმობენ, კვერებად დააცხობენ და სვის წვენსა ან ბაზალუყში ჩაურევენ. ის დააჩქარებს დუღილს. ძირის თხლე თ. რასაც ლუდი დაილეკს ძირს. წვერის თხლე თ. პერი, რასაც ლუდი მოიგდებს თავზე. ძირში ჴ. ქვეშ.

ძილ-ქუში
გუდ., მთ., მოჴ. ღრმა ძილი. „რა ძილ-ქუში დაგაწვა, რა მოგივიდა“ (ყ. 212,17 ქვ.), „რა ძილ-ქუში შეგეყარა“ (გუდ.). ძილ-ფუში მოჴ., ჴ. იგივე.

ძირ-ახალი
მოჴ., ჩაფხატი (იქვე) ქალამანი, სანამ ძირი გაუცვდებოდეს. რომ გაუცვდება, გამოუბანდვენ და შემდეგ ბანდულს ჰქვივნებენ. ძირ-ახალს (მოჴ.) მთლიანი ტყავის ძირი აქვს და არა გამობადრული.

ძირ-დიდა
მუწუკია ერთი. ნ. თაგვის კბილა.

ძირ-ი
(2) გუდ., მთ., ფშ., ჴ., თ. სკა. ოცი ძირი ფუტკარი.

ძირაული, ძირეული
ჴ. დიდი და მაღალი ბოძი, რომელსაც ერთი თავი ბოსელში უდგას, მეორეთი კი ჭერხოს ბანი უჭირავს. შიგ-მოვალი ბოძი გუდ., შუა ბოძი მთ.

ძირხვენა
მთ., ფშ., თ., ძერხონა მოჴ., დირხვენა ჴ. ბალახია. მის ძირს ჭამენ.

ძიძაჸი
თ. ძუძუ.

ძიძგნა
მოჴ. (ყ. 527,11; 632,10) წიწკნა.

ძიძინათელა
ჴორ., მთ, ციცინათელა. ნ. ბზინველა, ჭია-ცეცხლა.

ძიძიტაი
ჴ. (არხ.) ნ. ჯიჯიტაი.

ძლივ
ჴ. ძლივს (ჴ. მას.). ძმა-შინში ჴ. „ბიძაშვილი“ (ნ. ურბ.) მიზის კითხვის ნიშანი.

ძმა-შინში
ძმა და შინში. ნ. შინში.

ძმაილა
ბუქურ. 51, 11. ძმაილამ, ძმაილას ფშ. აფიცებს ალერსით მიმართვისას.

ძმარ-ი
ჴ., თ.მლაშე. დამძმარი დამლაშებული. ყველის ძმარი გუდ., მთ., ზალა ფშ., მარილ-წყალი მოჴ. წაკა.

ძმარება, ჩაძმარება
ჴ. ჩაძაღლება. „ბევრა ჩავაძმარეთ ქისტი და ბევრას კიდე ჩავაძმარებთ“ (ჴ. მას.).

ძმობილი
ჴ., თ. ფიც-ნაჭამი ვერცხლით. ნ. ნაძმობი.

ძმორ
ნ. აძმორება.

ძნა
ჴევსურეთში: ჴელეური ერთი ხელით დაჭერილი მომკილი პური ან ქერი, ძნა სამი ჴელეური, სამეული სამი ძნა, ერთად დაწყობილი. წერილა შვიდი სამეული, ე. ი. 21 ძნა, დადგმული. წერი სამი წერილა, 63 ძნა. სერჴვი რამდენიმე წერილა.

ძნა
თუშეთში: ძნა (ჴერელი თივისა არის), სერკვი ასე სამოცდაათამდე ძნა (უსაროდ), ჩადალი ორმოცამდე ძნა (სარიანი). სერკვში მეტია ძნა, ვიდრე ჩადალში.

ძობანი
ფშ., გუდ., ლასტი ჴ., თ. დაწნული ლასტი ყველის შესაწყობად და გამოსახმობად.

ძოვ
საძოვი ჴ. საძოვარი (ჴ. მას.).

ძოღა
მოჴ., თ., ძოღან გუდ., მთ., ფშ., ჴ., თ. ძოღან, ძოღანის მოჴ., ჴ., თ. ამას წინათ, სამი დღის წინათ, გუშინწინ. „ძოღან წასულ კვირას, ძოღანდელი წასულ კვირანდელი“ (ბეს.).

ძრახ
აძრახდომა გუდ., მთ., მოჴ., ჴ., თ., აჭკვავება თ. ხმის ამოღება, დალაპარაკება.

ძრომა
მძრომელაი ჴ. (არხ.) ჩიტია.

ძროხა
(1) ფშ., თ. მსხვილი საქონელი (ჴარი, ფური, დეკეული, მოზვერი, ჴბო).

ძროხა
(2) ჴ. ხევსურეთის ადათობრივი სისხლის სამართლით დაწესებული გადასახადის ერთეული, რომელიც ფულად ან ნივთად ხუთ მანეთს უდრის. ეს იგივეა, რაც სვანური ათსიშ (ბალს ზემოთ) ან ფურეშ (ბალს ქვემოთ) იმ განსხვავებით მხოლოდ, რომ სვანური ათისში ან ფურეში ექვს მანეთად არის მიღებული და არა ხუთად, როგორც ხევსურეთში. განასხვავებენ საფეჴითო ძროხას (ცოცხალ ხარს ან ფურს), რომელიც თუმნად არის შეფასებული, საჴელითოსაგან, რომელიც ფულად ან ნივთად (ვთქვათ, სპილენძის ქვაბი, ლიტრიანი) ხუთ მანეთად არის ნავარაუდევი.

ძროხის ყოილი
გუდ. ნ. მარტო-ყვავილი.

ძუთა
ჴ. „ეკლიანი მცენარეა, უნაყოფო... ნახშირს ხევსრები ცაცხვის ან ძუთის ხისაგან ამზადებენ“ (ჩაჩ. 31).

ძღოლა
ნ. ძვეღ.

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!