მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 132 names in this directory beginning with the letter ჭ.
ჭაგარი
თ. ჭაღარა (თმა). ჭაგრიანი თ. ჭაღარა.

ჭავლი
ფშ. ნ. კალ-ზალტე.

ჭამ-პურა
ჭამ-პურაჸი ასაო ჴ. უჯამაგიროდ არისო. ჭამ-პურაჸი არს თ. იგივე. საპურჭამიად ფშ. იგივე. ნ. პურ-ჭმული. საპურჭამიად ფშ. იგივე. ნ. პურ-ჭმული. ჭამ-პურა მოჴ. ა) მფლანგავი; ბ) ღორმუცელა.

ჭანჭახი
ჴ., თ. ჭაობი. ჭანჭახი გუდ., მთ., მოჴ. ლაფი, სველი (მიწა); მოჴ. ითქმის უფრო ტანისამოსზე: დაჭანჭახებული მოვიდა, დამაჭანჭახა, ჩამაჭანჭახა – დამასველა.

ჭანჭიკ-ი
თ. ქამრის შესაკრავი დუგმები. ჭანჭიკა ჴ. შუბლზე შემოსაკრავი ქალისა.

ჭაოპი
მთ., მოჴ., ფშ., ჭანჭახი ჴ., თ., ჭაობი თ. ჭაობი.

ჭაოხი
ჴ., ნ. ჭაუხი.

ჭაპანი
მთ. მარჴილის გადასაჭირებელი, წვრილი და გრძელი. ნ. ნაჭაპნი.

ჭარ-ი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გველისაგან გაზაფხულზე განაძრობი ქერქი“. ჭარ-ი ფშ., გუდ. რაიმე სულიერის გადამძვრალი ტყავი (კაცისა, ცხვარ-ძროხისა, გველისა). ჭარი თ. ფირფლი, სიცხისაგან გადამძვრალი ტყავი. ჩანი მთ., მოჴ. ( ჩანი უფრო გველისა), ჩიმი ჴ., თ. გველის კანი.

ჭარ-ი
ჴ. ზაქათლის მხარე. ჭარელი ჴ. ზაქათლის მხარის მცხოვრები.

ჭარტალა
ყბედი.

ჭარული
ხმლის ჯურაა. ნ. იარაღები.

ჭაუხი, ჭაოხი
ჴ., ჭიუხი ფშ. მაღალი წვეტიანი კლდე, „ჩხროჩხრიანი მთა, აჴჯაჴიანი“. ჩონჩხი მოჴ., ჭრიოხი თ. წვეტიანი კლდე.

ჭაღა
უკ. ფშ. ნ. ჭაჴა.

ჭაღარი
ჴ. ჭაღარა (ჴ. მას.).

ჭაღაჭა
მოჴ., ცხემლი ჴ., თ., ცხემლა ფშ. ნ. ცხემლი.

ჭაყვა
ნ. ჯაყვა.

ჭაჭ-ი
(1) მოჴ. „გალიპული ქვა, რომლისგანაც ასპიდის ფორებს ამზადებენ“ (ყ. 506; 516,17; 294,16 ქვ.). ჭაჭები (ყ. 111,18; 137,6 ქვ.). ჭაჭი მოჴ. იგივეა, რაც სიპი ჴ. და სხვაგან, ფიქალი, შიფერი.

ჭაჭან-ი, ჭაჭანება
„გაწყდეს შენი ჭაჭანიო“! (გუდ.), „ჭაჭან არ ას“ (ჴ.), ჭაჭანება არ იყოს (მოჴ.). „რომ მოსთხოვო ხევსურს, თუ არა აქვს, გეტყვის: ერთ ღივ-ჭაჭან არა მაქვს“ (ბეს.). „დარიელის ხეობა შეჰკრან და რუსები არ გადმოაჭაჭანონ“ (ყ. 87,15 – 16).

ჭაჭანაისძე
ჴ. ღვინის ეპითეტია (ეტიმოლოგიურად ჭაჭა-სთან უნდა იყოს დაკავშირებული). ღვინოვ, შე ჭაჭანაისძევ, უცეცხლოდ ამაზღუდები (ჴ.).

ჭაჭი
(2) ნიკაპი. ჭაჭაი ჴ., ჭაჭი ჴ., თ., ფშ. ა) ჩხუტისა და სხვა ჭურჭლის წამოსასხამი პირი (ჭაჭიანი ჭურჭელი, ჭაჭიანი ჴელადა), ქეთლისაც. ბ) ნიფხვის უბე, „ნიფხვის ჭიჭ უჩინს“ (შარვლის ჭაჭი უჩანს). ნ. ჭოჭი.

ჭაჴა-ჭუჴი
ნ. ჯაჴა-ჯუჴი.

ჭაჴა, ჭაჴაი
ფშ., გუდ., ჭაღა უკ. ფშ. (რაზ.-ჭყ. ჭახ) წილი. „წილი კვერცხებია, რო გაცოცხლდება ჭაჴაა, სანამ ბატარაა“ (გუდ.). ჭაჴი მოჴ., ჴ. წილი. ჭაჴიანო! ჭიჴი თ. ტილისა და კრწყილის თესლი. ჭიჴიანი თ.

ჭაჴანი
(ყ. 294,7 ქვ. ჭახანი) ჯაჴანი, треск, ნ. ჯაჴანი.

ჭდე
ნ. ჭკდე.

ჭედილა
ერთი წლის მამალი ცხვარი. ნ. თხა, ცხვარი.

ჭეკარი
მოჴ., ჭეკარა ჴ. ღოლოს მსგავსი მხალია. ნ. მასე.

ჭეკნ
იჭეკნება (ცხენი). ნ. კეთილობს.

ჭეკუ
თ. ლობიოსი და ლობიოს მსგავს მცენარეთა პარკი.

ჭერ-ი
ჴ. ნ. ყავარი.

ჭერა
(1) ჴ. ცქერა, თვალიერება, თვალით იჭერს ჴ. უცქერს. უჭერავ ჴ. უჭირავს.

ჭერა
(2): დაჭერა (უქმისა) შენახვა, არგატეხა (ჴ. მას.).

ჭერემი
ჴ. „თოფის სახელია ჴევსურეთში“ (ბეს.).

ჭერთხალა
გუდ., მთ., მოჴ. ნ. წერთხალა.

ჭერხო
ჴ., ზ. ფშ. ზემო სართული (საცხოვრებელი), „ზეთვალი სახლისა“ (ბეს.), ჭერხო თ. სხვენი (ბანსა და საცხოვრებელს შუა). ზოგიერთის თქმით, სართულსაც ჭერხოს ჰქვივებენ: ჯერ ბაშტე, მერმე შუა, მერმე ჭერხო.

ჭეჭყი
ფშ., ჭეჭყაჸი თ. მოზვერი. ნ. მაცალო, ჭოჭყი (1), დასაკოდი ცხოველები.

ჭეხა
ჴ., ჭექა, ჭეხა-ქუხილი ჴ. ჭექა-ქუხილი. სჭეხს, მჭეხარი, დამჭეხნებელი (ჴ. მას.).

ჭვირი
თ., კოჭის ამოთხრილი გვერდი. ჭვირის ჴვაცი თ. ნ. ქისი, ჴვაცი.

ჭვრეთა. მოჭვრეთილი
ჴ. ფიგურიანი, მოხარატული (ჴ. მას.).

ჭია-კუდა
მთ., მოჴ. ნ. ჭია-ღუა.

ჭია-ღვია
თ. ნ. ჭია-ღუა.

ჭია-ღუა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ჭია-ჭუა“. ჭია-კუდა (ჭია-კუდბი) მთ. ნაგუბარ წყალში გაჩენილი ჭია, ჭია-ღვია თ. იგივე.

ჭია-ყელა
მოჴ. ერთნაირი ჭია. „აი შე ჭიაყელავ“!

ჭია-ცეცხლა
ფშ., თ., ბზინველა გუდ., ძიძინათელა ჴორ., მთ., ციცინათელა მოჴ. ციცინათელა.

ჭივჭავი
მთ., ჭიპჭავი ფშ., ჭიპჭო თ., საბძლის ჩიტა ერწო, კედლის ჩიტა მოჴ. ბეღურა.

ჭიკვა
ფშ. (ჭყ.) „თ. რაზიკაშვილი სხნის: პატარა ბორაო“. ჭიკვა ჴ. ბოლო-გამოჭრილი ძერა (მრგვალი ბოლო რომ აქვს, იმას ბორას ეძახიან).

ჭიკვა
ჴ. მოჭერა: თუშებმ დაჭიკეს ცხენები – ცხენებს მოსართავები დაუჭიკეს – მოუჭიკესო“ (ბეს.).

ჭიკნვა, გაჭიკნვა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ძალზე გატენა გუდისა, მუცლისა, ჯიბისა და სხვ. იმერეთშიც ასე ეძახიან: გაჭიკნული გატენილი“.

ჭილ-ყვავი
ნ. წილ-ყვაჸი, ჭკა.

ჭილტაჸი
თ., მკალია ფშ. კალია.

ჭილჭა
ჴ. (შატ.), საყელაჸი თ. ნ. გლახა.

ჭიმა
ჴ., ჭიმი თ., ჭიმიშა გუდ., ფხოლის თავაი მთ. ბალახია. მისი ძირი (პატარა მრგვალ თავს იკეთებს მიწაში) – ხიფხოლა ჴ., ფხოლი გუდ. „ ჭიმას ქართველები ხაჭიჭორას ეძახიან“ (ჴ.). ნ. ლახჭიმა, ღიმა.

ჭიმად
ფშ., ჴ. (იშვ.), მოჴ., ჭიმ მოჴ. სრულიად, სრულებით. ჭიმად მოვსწყვიტე თავია (ვაჟა, 117,14), „ჭიმად მოსწყდა წელი“ (მოჴ.). „ჭიმ სისხლზე გავიდა“ (ფაღარათიანი) მოჴ.

ჭიმური
მოჴ., ერბო-ჭიმური მთ., მოჴ. ერბოში ჩახლილი მჭადი.

ჭინჭ-ი, ჭინჭები
ფშ. ტანსაცმელი.

ჭინჭველთ გორალა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ჭინჭველების საბუდარი გოორაკი“. ჭინჭვლის გორაი მთ., ჭინჭველაის გორაი მოჴ. ჭინჭველთ გორა ჴ., ჭინჭველაჸის ბოლქვი (ბოშქვი) თ.

ჭიოტა
(1) მთ. ბალახია.

ჭიოტა
(2) თ. ჩიტია, ბეღურას ჰგავს ძალიან.

ჭიოხი
მთ., მოჴ. ნ. ჭიუხი.

ჭიპ-ი
ჴ. გამობერილი მუცელი. ჭიპიანი ჴ. ღიპიანი. ჭიპი ჴ., მბილმუცელი ჴ. მუცელი.

ჭიპეტა
ფშ. ნ. ჭუპეტი.

ჭიპჭავი
ფშ. ნ. ჭივჭავი.

ჭიპჭე
ჴ. რაზა. კარ მაჭიპჭე ჴ. (არხ.) კარი მოხურე და ჩამოკეტე.

ჭიპჭო
თ., საბძლის ჩიტა ერწო, კედლის ჩიტა მოჴ. ბეღურა.

ჭიპჭორა
ჴ., ჭუპეტი თ. ჭიპი.

ჭირ
უჭირს ჴ. სჭირდება; მიჭირს ჴ. მჭირდება, გვიჭირს გვჭირდება (ჴ. მას.).

ჭირ-ი
ჴ. ვისიმე სიკვდილით შექმნილი მდგომარეობა. ჭირის პატრონი ვის ოჯახშიც მკვდარია ვინმე; ჭირის წყენა ჴ. მისამძიმრება, მომარჴება (ჴ. მას.).

ჭირით ამოგება
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „უსიამოვნების მიყენება, ცუდად მოპყრობა“.

ჭირის ოფლი
გუდ., ჴ.,თ. (ყ. 18,14), ჭირის ნაკიდელი მოჴ. ცივი ოფლი.

ჭირკვანაჸი
თ., ნოქვი ფშ., ქცეულა ჴ. მიხვეულ-მოხვეული გზა.

ჭირტალი
თ. ღოლოს მსგავსი მხალია (ნელად შემოსულიაო). ნ. მასე.

ჭირხლი
ნ. მარახული.

ჭიუხი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „წვეტიანი კლდეები“. ჭიოხი გუდ. იგივ. ჭაუხი ჴ. მაღალი წვეტიანი კლდე. ჭიოხი მთ., მოჴ. მეტად სუსხი. „ჭიოხი დღე გათენდაო, ზამთარში ვიტყვით“ (მთ.), „ჭიოხი სახლი“ – ცივი სახლი. ნ. ჭაუხი, ჭრიოხი.

ჭიღვ-ი
თ., ფშ. მხრის სახსარი, რითაც მკლავი ბეჭზეა მიბმული. ნ. ჭიღო.

ჭიღვაჸი
თ., ჯიყა ფშ., ჯეყი მთ., ყუჯაი ჴ., ყიჯი ჴ. (არხ.) გაცვეთილი ცოცხი.

ჭიღო
მოჴ. ნ. მხრის უღელი. ნ. ჭიღვი.

ჭიჭა-მკალია, ჭიჭიმკალია
მთ. (მლეთე) „ცხავატში ეძახიან, ჩვენ კალიას ვეძახით“ (მთ., ჴადა). „სულ კივის, ღამე იფრო იცის, მჴრებს სცემს“. ჭუჭუმკალია თ. „ღამე იცის ჭრიჭინი მიწაში ცხოვრობს და თავი უჩანს“.

ჭიჭი
ჴ. რასაც თავზე მოიყენებს კოდში სალუდე წვენი. „ჩვენ საფუარს ვეძახით“ (გუდ., მთ.). თხლე ფშ. (ზოგან) დადუღებული ლუდის თავზე მოგდებული ქაფი. ქაფქირით მოჰკრეფენ, გაახმობენ, შეინახავენ და სისწვენს (სალუდეს) დააყრიან შემდეგში (ლუდის თხლეს გაახმობენ, კვერებად დააკეთებენ და ჩაურევენ ბაზალუყში). თხლე თ.: წვერის თხლე თ. – ჭიჭი, ძირის თხლე თ. – თხლე. ხევსურეთში ჭიჭს ამობობენ ლუდისთვის, თხლეს – არაყისთვის. ნ. ჩამი.

ჭიჭო-გაპარება
მოჴ. თამაშობაა.

ჭიჭოლია
მოჴ. პატარა ჩიტია. თავზე წითელი აქვს. მიწას თხრის და ჭიებს ეძებს. ყარანის ოდენაა.

ჭიჭყინაი
მოჴ. ცოტა რამ, პაწაწინა.

ჭიჭყმაჭყი
ჴ. წვრიმალი (ხალხზე). ნ. ჟიჟმატი.

ჭიჴი
თ. ნ. ჭაჴა.

ჭკა
ჴ., მოჴ., ფშ., წილ-ყვაჸი თ. ჭილ-ყვავი.

ჭკდე
ჴ., თ. ჭდე „ხატს რო რამეს შაუთქმენ, მაშინ ჴევსურეთში შეშის გალს ან სხვას რას დანით დასჭედვენ, ამას ხქვიან ჭკდე. ვითომ არ გიმტყუვნებ ნაქადებსო“ (ბეს.). ნ. დაჭკდევა, მაჭკდევა, ზურგის ჭკდე.

ჭკემა: მჭკემს
ფშ. მჩხვლეტს (ნემსი და სხვ.).

ჭკვავ
ნ. აჭკვავდა.

ჭლეკვა
(წყვეტ. ჭლიკა) მოჴ. ტალახის ათქვეფა საქონლის მიერ ფეხით. ჭყაპვა ჴ.

ჭლიკ
დაჭლიკული თ. კვალ-დაჩნეული (ოთხფეხისა).

ჭლიკამპურაი
მოჴ. თამაშობაა (ბერა-დუშელია ერთი სიონელის სიტყვით).

ჭოპოშარი
ჴ., ფშ., ჭოპოსანი თ. მსხვილკბილებიანი ქლიბი.

ჭორღ-ი
(1) ფშ., ჴ., შორტო გუდ., მთ., შორტო, შოვი მოჴ., ანასალი თ. უგულო. მარცვალდამჭკნარი ქერი, გაფუჭებული.

ჭორღ-ი
(2) ჴ. ნ. ჩოლხი.

ჭორღ-ი
(3) თ. ღორღი, წვრილი ქვა, კედელში სახმარაბელი. ნ. ჭოჭი (2), ჭყორი.

ჭორღა
თ. ნ. ჭროღა.

ჭოტა
ნ. ბიკნა-ჭოტა (ბუკანტურასთან).

ჭოჭი
გუდ., მთ. ა) ნისკარტი; ბ) ჩხუტისა და სხვა ჭურჭლის წამოსასხამი პირი. ჭოჭი მოჴ. ჭურჭლის პირი (მხოლოდ). ჭაჭი თ. ა) ნიკაპი; ბ) ჭურჭლის პირი. ნ. ჭაჭი (2).

ჭოჭიანი ქადის კვერი
მთ. ოთხ-კუთხი ქადა.

ჭოჭყი
(1) ჴ., გუდ., მოჴ., ჭეჭყაჸი თ. მოზვერი. „ორი წლისა რომ გახდება საქონელი, ჭოჭყებიო, გინდ მამალი, გინდ დედალი“ (გუდ.). ნ. მაცალო, ტანა, ჭოჭყი ფშ. კვებულა, გამოზამთრული ძროხა (გინდ მოზვერი, გინდ დეკეული).

ჭოჭყი
(2) მთ., მოჴ. ღორღი, კედელში სახმარი. ნ. ჭყორი, ჭორღი (3).

ჭრელა
ჴ., მჴარ-კაბარჭა ჴ., ჩიტია მხარჭრელი.

ჭრიოხი
თ. წვეტიანი კლდე. ნ. ჭაუხი.

ჭრო
ფშ. თივის სათრევ კავზე მისაბმელი ბაწარი მუშისა (ნ.), ფაგრეხილი ბალნისა ან კანაფისა. ტოლკანწი ფშ., საკუდნა, ხალისკუდა ჴ. (ბაკურჴ.), საკუდე მთ.

ჭროღა
ფშ., მოჴ., ჭორღა, ჭროღა თ., ჭრუღა ჴ. ჭვარჭვალიტა, ჭრელი.

ჭუკი
ნ. ქუბი.

ჭუკი-ჭუკი-ჭუკი!
ასე უხმობენ ინდაურებს საკენკზე ერწოში.

ჭუპეტი
თ., ჭიპეტა ფშ. ჭიპი.

ჭუტ
თოლ-ჭუტიაი მოჴ.

ჭუჭკაი
(მრ. ჭუჭკეები) ჴ. ნ. ტანკაი.

ჭუჭუ-მკალია
თ. ნ. ჭიჭა-მკალია.

ჭუჭუნა
თ., ფშ. საქონლის ჭირია: გაჰბერავს და მოჰკლავსო.

ჭყან-ჭყანტა
(1) ფშ. ხეა. იმისას თითისტარებს აკეთებენ.

ჭყან-ჭყანტა
(2) თ. წანწყარა, ბოლოქანქალა (ჩიტია).

ჭყან-ჭყარ
ნ. გაჭყანჭყარება.

ჭყანტი
ფშ., ჴ., თ. (რაზ.-ჭყ.) „ჭაობი“. ჭყანტი, ჭაოპი მთ., მოჴ., შანტალი თ.

ჭყაპვა
ჴ. ნ. ჭლეკვა.

ჭყარა
(2) ფშ. ჭროღა ძროხა (ხარი და ფური).

ჭყარაი
(1) მოჴ. თავ-ქოჩრიანი ფრინველია, მწყერზე ცოტა პატარა, მწყრისავე ფერისა.

ჭყატანა
(ყ. 130,17). მიზის კითხვის ნიშანი. მოჴევეებმა არ იციან.

ჭყვენ
გადაჭყვენა (ვაჟა, 280,4 ქვ.; 414,15), დაგაჯყვენა (ვაჟა, 420, ალბათ შეცდომაა) გადაბუჯგურება, გადაქოთება.

ჭყვრიალა მასკვლავი
თ., ფშ., მდღვინავი მასკვლავი ჴ. „სულ-თოჴათ უკეენ უდგას“. „ჴარი-პარიას ეძახიან ქართველები (თ.). ნ. ჭყიტა. „მასკვლევი ამორჩეული სულ-თოჴათ ამახყვებისო“ (ჴ.).

ჭყიმა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მცენარეა. იჭმება“. შეიძლება ჭიმა იყოს. ნ. ჭიმა.

ჭყიმპლი
თ., ჭყირტლი, წუწი ფშ. თვალის წუწი.

ჭყინტლა
ალაო, გამოუშრობი პური, გამოუცხობი. უხაშო პური ჭყინტლა გამოდისო.

ჭყიოტ-მატი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ჟიჟმატი, წვრილი“.

ჭყირობა
ნ. მაჭყირობელი.

ჭყირტლი
ფშ. ნ. ჭყიმპლი.

ჭყიტა
ჴ. (რაზ.-ჭყ) „ვარსკვლავი ჩრდილოეთისა“. ჭყიტა თ. იგივე. „ქართველები ჴარისპარია ვარსკვლავს ვეძახითო“. ნ. ჭყვრიალა მასკვლავი.

ჭყორ-ი
ჴ., ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „წვრილი ქვა კედლის შენების დროს შუაში ჩასაყრელი“, ღორღი. ნ. ჭოჭყი (2).

ჭყორა
თ. ჩიტია ერთი.

ჭყრიალა
(1) მოჴ., ბრჭყვიალა.

ჭყრიალა
(2) ჴ., ჯღართვი თ. ჩხართვი (ფრინვ.). ჭყონიას ჩხრიალა მოჰყავს, მაგრამ უთუოდ შეცდომაა.

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!