ჯავახური დიალექტის ლექსიკონი

შეკვეცილი ზმნა უნდა: არ’ნა იყვეს − არ უნდა იყოს (შდრ. ‘და).

აცეკვებს.

ამბობს; ამომ, ამონ − ამბობ.

ამოჟლეტა, ამოწყვეტა.

ამნაირი, ასეთი: ამრავინათ − ამნაირად.

ამდენი: ამტელ-ამტელ ქალაქს დაგითმემ − ამდენ-ამდენ ქალაქს დაგითმობ.

კარის ჩარჩოს ქვედა და ზედა ნაწილი: ზღურბლი და ქუდი (კარისა).

მხოლოდ, მარტო; ძლივს: ანჯახ ამას ვეჩხუბოო, შენ რაღას წამოხველიო?

არონინა, ატარა.

ჯარისკაცი; ჯარი.

აქვს; მაქ − მაქვს.

აქამდის, დღემდის.

დამალული პატარძლის თავის სახლში მოყვანა (შდრ. ქვაბის აყენება).

დაწოლილი დამძღარი ხარების აყრა, აყენება: ავშლით ხარებს.

(აძვია) აძოვებს.

საგანგებოდ გაკეთებული ტახტი, რომელზედაც ნეფე-დედოფალი ჯდება ან დგება.

ჯავრი. ჯიბრი; აჯჷღზე − ჯიბრზე.

ცოლისდა.

სახლის ბრტყელი სახურავი მიწისა; ბანში დატოვებული ჭრილი სინათლის ჩასასვლელად.

მატყლის ძაფი.

ბებია, დიდედა; ბებერი.

ბებია. დიდედა: ბებერაჩემი − ბებიაჩემი.

უარესი, უფრო ცუდი.

ერბოში ან ზეთში გამომცხვარი თხელი მრგვალი ნამცხვარი.

ბლომად.

ბოჩოლა, მეორე წელში გადამდგარი ხბო.

კუდაწეული ხარი (საქონელი), გარბის კოღო-ბუზისაგან შეწუხებული.

გაათხოვა.

გაარონინა, გაატარა; გაატანა (შუაში).

ა) მოწყენა: არ გაბეზრდი − არ მოგწყინდა; ბ) შეწუხება.

(< გადაალაჯამს) ლაჯებს შუა გაატარებს.

გაიზარდონ.

ჯერ ასიმილაციითა და შემდეგ დისიმილაციითაა მიღებული გამო- პრევერბისა და ვნებითის ე- თავსართის შეხვედრისას: გამო-ე > გამე-ე- > გამიე-; გამიეწყობა − გამოეწყობა.

ზამთარგამოვლილი ხბო, მეორე წელში გადამდგარი ხბო.

გამოსეირნება.

გავსებულა.

დაშავება: გაგაფუჭამსო − დაგაშავებსო.

ხარ გაუჯავრდებით − ხარს გავრეკავთ.

ალალი გექნეთ.

შენ რას გაჰყიდამ − შენ რას გააწყობ.

გენაცვალე (ყურბანი − მსხვერპი, შესაწირავი).

მიღებულია გა- პრევერბის -ა- ხმოვნის ვნებითის ე- თავსართთან დამსგავსებისა და შემდეგ გადამსგავსების შედეგად: გა-ე- > გე-ე > გი-ე-: გიენთავისუფლებინა − განეთავისუფლებინა.

ქალიშვილი.

შეკვეცილი ზმნა უნდა: შვილი’და გაგიჩნდეს − შვილი უნდა გაგიჩნდეს (შდრ. ‘ნა).

დააგროვა, შეკრიბა.

დაავსო.

დაწიოკება, დაძარცვა. ძარცვა-გლეჯა: დათალნამდნენ .

დატაცება: დაითაფულემდნენ.

მთლიანად, სულ წაღება ან წაყვანა, წასხმა: ცხვრიები... დაუთოფლიათ.

დაბალი და ჩასუქებული.

მჭედელი.

დამკარო.

თახჩა კედელში.

(მრ. დარნები, მიწისქვეშა ხვრელი, მტრის შემოსევის დროს სამალავად გამოყენებული. იგი ხელოვნურად იყო გაკეთებული: კედლები ქვისა ან ლოდებისაა, ზევით ფიქლით თუ მიწითაა დაფარული. გაყვანილი იყო სოფლების დასაკავშირებლად, ციხე-სიმაგრესთან და მდინარესთან მისასვლელად. დარნების ნაშთებით დაქსელილია მესხეთ-ჯავახეთი.

აქ: ავადმყოფობა: მე ემ დარდის წამალი ვარ.

ხარის დაყრა გუთნის დამძღარი ხარების ერთ ადგილას მორეკვა, რომ დაისვენონ, დაწვნენ: ხარ დაჰყრიან − ხარს დაასვენებენ, რომ დაწვეს; ხარი უყრიათ − ხარი დასვენებული ჰყავთ, ხარი უწევთ.

დასმა: უნდა დააჯდუნონ − უნდა დასვან.

ესე იგი ჩანს: „ნუთუ“.

მიღებულია და- პრევერბთა და ვნებითის ე- თავსართის შეხვედრისას უკანასკნელთან ასიმილაციისა და შემდეგ დისიმილაციის შედეგად: და-ე- > დე-ე- > დიე-: დიეწევა.

დაეხსენ, მოეშვი.

შეკვეცილი ნაცვალსახ. ეს, ეგ; ამ: ე ფულიც.

მსაზღვრელია მიც. ბრუნვაში = ერთს.

იგივეა, რაც ბანი.

ერთი ვინმეს ნათქვამისა არ იყოს.

ეს.

რკინის დიდი ურო.

(რუს.) მარაგი.

თავიანთი.

ტაცება, ძარცვა-გლეჯა: თალანს დაჰკრამდნენ − ძარცვა-გლეჯას იწყებდნენ.

უგზოუკვლოდ დაკარგოს, გააქროს, დამალოს.

საძირკველი, ფუძე; შთამომავლობა.

ცეკვა; თამაშობს − ცეკვავს.

ვიდრე; ოღონდ.

მოეწონა; შეუყვარდა.

თუ.

შეკვეცილი ნაცვალსახ. ის, იგი; იმ: ი კაცი.

(< იემ), იემ − ემ, ამ.

მიღებულია ა- პრევერბის დამსგავსებით ვნებითის ე- თავსართთან და შემდეგ დისიმილაციით: ა-ე- > ე-ე > ი-ე-: იენთო − აენთო.

მანდ, იქ (II პირთან ახლოს).

ესე, ასე.

აქ

ახლა.

(იზაკუშკა) (< რუს. закуска) ისაუზმებს.

ითხოვა.

იმდენი მამას მოსწონებოდა, ოღონდაც მამას მოსწონებოდა.

იმნაირი. ისეთი.

იმნაირი, იმგვარი, ისეთი.

იმდენი.

იმდენი.

იმხელა, იმოდენა.

ისევ.

ინანებს: ვიფიშნამთ.

იყო, მოხდა.

(რუს. გზით конверт) კონვერტი.

კაცი; ქმარი.

კიდევ, კვლავ.

უწინდებურად, წინანდელივით.

ოთხკუთხი სკივრი. ჩვეულებრივ დაჭრელებული (შოხარატებული), ტანისამოსისათვის (ან სხვა დანიშნულებისათვის).

(რუს. Кружка) ტოლჩა.

აღმზრდელი, გამდელი.

ლეგენდარული ექიმი.

ერბოში ან ზეთში გამომცხვარი (ქათმის) კვერცხისოდენა მრგვალი ნამცხვარი.

მაგას.

უწინ, ადრე.

(„აზრი მნიშვნელობა: იდეა“) წესი, ჩვეულება.

სანამ: მანამდე. მანამდი − სანამდის, ვიდრე.

მანამ; სანამ: მარამ სადილები ვჭამოთ, ხარი ისმენამს.

მაინც უნდა: მარამი’ნა შევარდეს.

მარტო.

(< მას უკან) მას შემდეგ, შემდეგ, მერმე.

ვარსკვლავი; დიდი მასკულავი − ცისკრის ვარსკვლავი.

(მრ. მაღარიები) გამოქვაბული კლდეში.

მაშინვე.

პატარა ძაღლი, ფინია.

გადასახადის სახეობა.

განზრახ, განგებ.

მაშინ

მეორე.

(< მეორე) მერმე, მერე, შემდეგ.

(მრ. მეხარიები) გუთნის ხარის მძოვებელი.

(მრ. მეხრიები) ყმაწვილი, რომელიც გუთანში შებმული ხარების უღელზე იჯდა და ხარებს ერეკებოდა.

მიკუთვნება (მეტისა), მიკერძვა: მითარჯემდნენ − მიჰკერძავდნენ; მივთარჯე (?).

მათი: დეეცა მითი ეზოში.

(რუს. გზით минута) წუთი.

(< მინამ) სანამ, ვიდრე: მირამდი, მირამდისინ − სანამდის.

მიჰყავდათ.

(კარს) მიხურავს, მიკეტავს; მიუძრამ − მიხურავ: მიუქრა.

ისინჯავდი.

მიხურვა, მიკეტვა: მიუძრამს.

მიკეტილი, მიხურული.

მოაგროვა, შეკრიბა.

(რუს. გზით мобилизация). მობილიზაცია.

მოგროვებინება: მოანგვრევინა.

გადარჩენა: თავი მოირჩინა − თავი გადაირჩინა.

მოსთხოვა.

(მოუწადინა) ურჩევს.

დანაღვლიანება

ბებერი.

მეფე.

საპატარძლოს დასანიშნად ძვირფასი რამ: ბეჭედი (საათი, მძივი ან სხვ.).

მრ. ფანჯრიანი სახლი.

(< ორ + რუს. этаж) ორსართულიანი.

ორკარედი, დარაბიანი კარი.

ოჯახი, კომლი; ცოლ-შვილი.

ცოლ-შვილი; ცოლი.

ბაბუა, მამის ან დედის მამა; პაპაჩემი.

ხის დიდი ჯამი.

ლეკვი.

(რუს. спичка) ასანთი.

როგორ; რაგორც − როგორც.

(= რამდენიოდე) რამდენიმე.

მრ. რამეები.

რადგან, რაკი; რახანაც რადგანაც.

რას.

რომ.

(რუს. розги მრ.) წკეპლა.

როდესაც.

მეორე საუზმე, ცხელი კერძი, ყანაში მისდით მეგუთნეებს.

მეორე საუზმის დრო, 11-12 საათი.

მხარე: სამთიდან − მხრიდან.

გათხოვილი ქალის დაბადების ადგილი, დედ-მამის საცხოვრებელი სოფელი.

საჭმელი სადილის შემდეგ, მზის გადახრის, დროს, 3-4 საათზე (მშრალი საჭმელია: მაწონი, კარაქი, თაფლი). ხვნის დროს ჯერ საუზმეა, შემდეგ სადილი და ბოლოს სამხარი.

სამივეს.

მხარე.

საჩუქარი, მეფე-დედოფლისათვის მისართმევი საჩუქარი მექორწილეებისაგან.

სანამ.

ჩალმა, ხოჯას (მაჰმადიანთა სასულიერო პირის) თავსახურავი.

ჩალმიანი, ხოჯას თავსახურავიანი.

სჯის: სარჯემდა − სჯიდა.

(რუს. Сапог) ჩექმა.

სადაცю

(სახლი) ჩრდილო მხარეს საცხოვრებელ სახლს მიდგმული და კარით შეერთებული საპროდუქტო შენობა.

სახლის ავეჯეულობა და ნივთეულობა, სახლის მოწყობილობა.

ცქერა, მზერა, ყურება.

საიდან.

სანამდის უნდა.

ბეგარა.

(რუს. спичка) ასანთი; სპიჩკასიებ... იენთო.

სულ.

ზანდუკი.

ოთხკუთხი ან მრგვალი დაბალი მაგიდა.

ტანისამოსი, ტანსაცმელი (ფეხთის − ფეხსაცმლის − გარდა).

უნდა.

ჩუმად, ფარულად. მალულად.

ფადიშაჰი, ხელმწიფე.

(რუს. фаэтон) ეტლი.

უმაღლესი სამხედრო თუ სამოქალაქო თანამდებობის პირი.

სპილენძი.

(რუს. печать) ბეჭედი.

ფიშმან გახდა − შეწუხდა.

ფარდაგი.

ღარიბი.

ქალი; ცოლი.

ა) მაგარი და მაღალი კლდე; ბ) ასეთი კლდის ფერდობი, სადაც შეიძლება სათიბი იყოს.

დამხობილი ქვაბის გადმობრუნება.

მარჯვე, ყოჩაღი.

თქვენ.

იხ. ხის ქოლგა.

ბარგი (საოჯახო ნივთები, ავეჯი...).

გუთნის ხარის ღამე მძოვებელი.

ყარაული.

გრძელი სალამური.

ჯორი; ულაყი ცხენი, მამალი ჯორი.

მათრახი.

თავის ქალა: დაჰკრა ყაფა − თავის ქალა დადო.

ორი უღელი (ოთხი) ხარი.

(„წითელთავა“) თურქთა მიერ შერქმეული სახელი სპარსელ შიიტთათვის.

დიდი ქალბატონი (?)

მიღებულია შე- პრევერბის ვნებითის ე- თავსართთან შეხვედრისას დისიმილაციის შედეგად: შე-ე- > ში-ე-: შიესწარით − შეესწარით.

შვილი.

ჩაბარება: ჩავაბრით − ჩავაბარებთ; ჩავიბრით − ჩავიბარებთ.

აქ: თურქთა მრბეველი რაზმი.

ჩამოსმა, დასმა: ჩამოაჯდინა ძირს − ძირს ჩამოსვა; ჩამუაჯდუნებენ − ჩამოსვამენ, დასვამენ.

ჩემით, ჩემი ნებით, დამოუკიდებლივ.

მიღებულია ჩა- პრევერბის -ა- ხმოვნის ვნებითის ე- თავსართთან ასიმილაციისა და შემდეგ დისიმილაციის შედეგად: ჩა-ე- > ჩე-ე > ჩი-ე-: ჩიეგდო − ჩაეგდო.

ჩვენ; ჩონც − ჩვენც.

ჩვენი.

ძალიან.

ძალიან.

ძალიან.

ძლიერ, ძალიან.

ძლიერ, ძალიან.

ნეკნი.

უწინ, ადრე, ძველ დროში.

სათიბი ვაკე ადგილი წყლის პირას.

შუბლი.

პეშვი.

მაკარონის მსგავსი ერბოში გამომცხვარი და მაწონდასხმული საჭმელი.

ერბოში მოშუშული ფქვილისგან გაკეთებული ფაფისებრი საჭმელი.

ტყავის აპეური, რკინის უღელსა აქვს.

ქალბატონი.

ხბოსა და ვირის (ჯორი = ვირი) მორეკვის დრო, როცა მზე შუბის წვერზე დგას ჩასვლამდე.

ოჯახი, ოჯახის წევრები.

ფანჩატური, ოთხ ბოძზე ფიცარგადებული.

ხუ არ − ხომ არ.

დიდი გუთანი; სამნომრიანი პატარა გუთანია.

ა) კუდიანი, ეშმაკი; ჯაზი ბებერი; ბ) მოჯადოებული: ყველაფერი ჯაზია, კარიც ჯაზია.

წოდებ. სულო, სულიკო (ჯან − სული).

მზითევი (ქვაბი, ქვეშაგები და სხვ., რასაც პატარძალს გაატანდნენ).

ჯერ.

მატყლის უხეშად, მსხვილად ნაქსოვი დასაგები.

შიგანი, შიგნეულობა.

აბა.

აბანო, თბილი.

ერთი უღელი (ორი) ხარი.

ბაკი, ყორით შემოკავებული ადგილი პირუტყვის სადგომად ზაფხულში.

სამუშაო იარაღი, ხელსაწყო.

წისქვილის მრგვლად შეკრული ოდნავ დახრილი ღარი.

თანდებ. -თვის: მეფისათვინ.

თანდები -თვის: ყველთუნ ყოველთვის; თავისთუნ თავისთვის; მაგისთუნ.

თანდებ. -ში: სოფელჩი, თავჩი, ყანაჩი.