მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 196 names in this directory beginning with the letter ხ.
ხაბუხი
მრ. ხაბუხბი მთ. მარჴილის ჯოხები, ოთხია ან ხუთი (რომ შიგ თივა, შეშა და ძნა არ გავარდეს). მარჴილის კედები თ.

ხავარი
( მოჴ. წყლულს „ნერწყვით დასველებული მრავალ-ძარღვას ფოთლები გადააფარა, რომ ჭრილობის ხავარი არ აეკრიბა“ (ყ. 695,5). „იქაური ჰაერი ხავრიანიაო“, „ტერხენა (ჴევია სიონში) ხავრიანიაო“ და სხვ. ღუბი ჴ., ხაო თ.

ხავიწი
მთ., მოჴ., ჴ. ფქვილისა და ერბოს ფაფა. ხავიწი თ. ერბო და კალტი (ან ყველი). როცა არა გაქვს ხავიწი, პური მარილზე დაიწი (მოჴ.).

ხავრეზი
ფშ. ნ. ხარვეზი, ნათერძი, ჴარაო.

ხავრიანი
ნ. ხავარი.

ხავსი
ნ. ხე.

ხათა
მოჴ., თ., ბუზულაყი ფშ. ბაზალუყი. „შატილიონთ ნაწურ იციან“ (ჴ.).

ხაიათი
ყ. 430,1 ქვ.; 649,19; ხაიათდებოდა ყ. 430,1 ქვ. „ძაბია ერთნაირი, ხაიათს იმას ვეძახით“ ჴ. (ბაკურჴ.), ვაჭრებისაგან ყიდულობენ.

ხაიბარი
ჴ., მთ., მოჴ., მახინჯი თ. ფეჴით ხაიბარი = მკლე ჴ. (ბაკურჴ.), გახაიბრება ჴ. დასახიჩრება, დამახინჯება (თვალის ამოთხრა, ცხვირის მოჭრა და სხვ.).

ხაირ
ვერ იხაირებს ჴ. ვერ იხეირებს, ხეირი არ დაეყრება (არაბ.).

ხაკი
თ., ფშ. ტომარა.

ხალარი
ფშ. წერწეტი ხე.

ხალარჯობა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „სულიწმინდის მოფენის დღე. ამ დღეს იციან ფშავლებმა საფლავის კურთხევა, წირვის გადახდა და მოკეთეებმა მკვდრის პატრონის ბატკნებით მოკითხვა“. მთ. ხალარჯობა ორი დღეა: შაბათი და კვირე. მომდევნო სამშაბათი და ოთხშაბათი ლომისობაა, ხუთშაბათი – ნაღორეობა. მოჴ. სულიწმინდის მოფენის წინა დღე. მკვდარმა თქვაო: ხალარჯობას რო სახლჩი არა გქონდეს რა, ბაგაჩი ქერის მარცოლი გაკვნიტე და შანდობა იმაზედ მითხარიო (მოჴ.) ხალარჯვობა ჴ. მკვდრის სულის მოხსენება სულიწმინდის მოფენის წინა დღეს.

ხალბაშინი
ჴ., ხალვაშინი ფშ.: „ზამთარჩი რო უეცრა ღრუბლით დათბების, რაჴელ დაიხალბაშინაო, ჩვენ ვიტყვით“ (ჴ.). „გაზაფზულზე რო თოვლი შალბების“ (ფშ.) თბილი დღე ზამთარში (მზე რო არ ჩნდეს და თბილოდეს), ზამთრის სითბო.

ხალვაშინი
ფშ. ნ. ხალბაშინი.

ხალიზ-ი
(არაბ. خالص ) ხალისი, სურვილი; გაგიხალიზებს გაგიტაცებს. ნახალიზარი ხალისიანი (ჴ. მას.).

ხალიკი
მთ., ყონდი ჴ., აყარი თ., ჩხატი ფშ. დადგმული შეშა.

ხალისკუდა
ნ. ჭრო.

ხამ-ი
(სპ. خام გამოუცდელი) „სულ უმყოფი, პირველად მისული სხვაგან“ (ბეს.).

ხამაზდი
ჴ., მთ., ხამანდი ფშ. სურდო. ნ. სეერო.

ხამპალაი
მოჴ. ადუღებულ წყალში მოხარშული სიმინდის კვერი. ღურღუჭელი ჴ., გორდილაჸი თ. (თუნდ იფქლისაც იყოს). ნ. ალტამა, ანტრია.

ხამუხ
მეხამუხება მთ., მოჴ., მეჴამუჴება მთ. მეხამუშება.

ხამშალი
თ. ნ. ხანშალი.

ხანდხან, ხანდიხან
ჴ. ხანდახან.

ხანება
(1) ჴ. შოვნა. ვიხანე ჴ. ვიშოვნე.

ხანება
(2), გახანება, გამოხანება ჴ., ფშ. გაჩქარება, ჩქარა წასვლა. გამხანებელი გზისა ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „გზის ადრე გამვლელი, ფეხ-მარდი. გამხანებელი საქმისა ბარაქიანი მუშა“. მთ. საქმეს ახანებს – კარგად აკეთებს; საქმე უხანდება – გამრჯელი კაცი არისო. მოჴ. გზა რომ გაიაროს ჩქარა: დიდი გზა გაახანაო. გახანება თ. მარდად გაკეთება.

ხანშალი
ფშ., ჴ., გუდ., მთ. სნეული (კაცი, საქონელი). ხაშალი მთ., მოჴ. იგივე, „ჭლექიანი“. ქალავ, ნუ გინდა ეგ ქმარი, ხაშალია და მოკვდება (მოჴ.).

ხანჯარი
ჴ. ხანჯალი. ნ. იარაღები. ხანჯლის ბარტყი მთ., ხანჯლის შვილი მოჴ. ნ. ლურსა.

ხაპირი
ფშ. ხაო ფშ., თ. ნ. ღუბი, ხავარი.

ხარატული
ფშ., გუდ., ჴ., თ. პოლორჭიკი, ტიკის გამოხეულ ან გაჭრილ ადგილას ჩაყენებული ხის მრგვალი ნაჭერი. ხარატული მთ., მოჴ. ხარატის გამოჭრილი რამ (არაბ. ხარრტ ხარატი). ბარული ყურძენი ვჭამე, ადაშური ატამიო. გავუკეთე გოგუებსა ხარატული აკვანიო (მოჴ.).

ხარბი
ფშ., თ. ძუნწი.

ხარბუხა, ხარბუხაჸი
თ. სურდო. ნ. სეერო, ხამაზდი.

ხარიხა
მოჴ. ზეწარი, ურმის ჭავლებზე ჩამოსაცმელი გრძელი ლატანი.

ხარიხო
ნ. კირჩხა.

ხარო
ფშ. ნ. ჴარო (4).

ხარხლი
თ. ხრახნილი.

ხარჯ-ი
თუშეთში საქნელაჸი: 1) საშუღამო სანამ დაასაფლავებენ მიცვალებულს (ჯერ გადაიხდიან და შემდეგ დაასაფლავებენ); 2) პირ-სამჴსნელო დასაფლავების შემდეგ (საკლავს დაჰკლავენ); 3) სანთელ-საწვავო ერთი კვირის შემდეგ (როცა უნდა იყოს, სულ ერთია); 4) დედათ ტირება თვეში ერთხელ, სანამ დიდ ხარჯს – დოღს [ე. ი. სადგინს?] არ გადაიხდიან; 5) სადგინი; 6) ზდვლის წილი სთველზე გადასხდელია; 7) საწყალკურთხეო ნათლისღების დღეს (6 იანვარს); 8) საჴორცისკვირაო ჴორცის აღების კვირიაკეს.. ესენი სავალდებულოა ყველასთვის; შემდეგ ტაბლა, ვისაც მოესურვება, ის გაიტანს; 9) სამონანულო სულ ბოლოს ან ბზობას, ან ფერისცვალებას (ათი წლის შემდეგაც შეიძლება). დღეს; 2) ხლარჯობა სულიწმინდის მოფენის წინა დღეს; 3) ირმოცი ზოგჯერ მეორ-მესამე წელს; 4) სულთა-კრეფა დიდმარხვის მეორე შაბათს; 5) ჴორცის შაბათი აღების შაბათს; წელთავება წლის თავზე (ეხლა მხოლოდ ზოგი).

ხარჯი
დახარჯ თავი ჴ. მოკვდა (ჴ. მას.).

ხარჯი
მთ., მოჴ., ფშ. მიცვალებულის რიგი. რიგი, საქნარი ჴ., ხარჯი, საქნელაჸი თ.

ხარჯი
მთ., მოჴ., ფშ. მიცვალებულის სამღვთო („რიგი“); ბ) მინარევი.

ხასება
ფშ. ხუმრობა. ვეხასებოდი ვეხუმრებოდი; ეხასებიან (ვაჟა, 111, 4) ეხუმრებიან.

ხასუნა
ჴ. თიკნის ტყავისგან გაკეთებული პატარა გუდა (პურისა და სხვისთვის), ხასუქა ჴ. (შატ.) იგივე.

ხატი
ჴ., თ., ფშ., მთ., მოჴ. ა) უხილავი არსება, რომელიც მფარველია რომელიმე გვარისა და რომელის სახელზედაც რაიმე სამლოცველოა აგებული. „ხატი“ საზოგადო სახელია სხვადახვა სავედრებელი არსებისათვის, რომლებიც აგრეთვე ჯვარის (ჯორის) სახელწოდებით არის ცნობილი: კოპალა, იაჴსარი, კვირია, გუდანის ჯვარი, ლაშარის ჯვარი და სხვა „ჯვარები“. ბ) სამლოცველო ადგილი, სადაც ჩვეულებრივ მცირე შენობაა აგებული. იგი ხშირად ირმისა და ჯიხვის რქებით არის შემკობილი, რომლებიც მონადირეებს შეუწირავთ. იქ არც კი მოიპოვება ის, რასაც ჩვენ „ხატის“ სახელით ვიცნობთ, ე. ი. რომელიმე „წმინდანის“ გამოსახულება; არ მოიპოვება არც ჯვარი. მთავარ ხატში სალუდეც არის, სადაც ლუდს ხარშავენ ხატის დღეობების დროს. ნ. ხთიშვილი, ანგელოზი.

ხატიონნი
ჴ. ხატის მსახურნი (ჴ. მას.).

ხატის „მოკითხული“ პირები
(ხატის მორიგენი) ჴევსურეთში: ხუცესი, მეკოდე, მედროშაე და მაგანძური. ამას გარდა, ხატს ემსახურებიან აგრეთვე: დასტურები (ირჩევენ ზოგან ერთი წლით, ზოგან ორით), შულტა (ირჩევენ ერთი წლით), ჩხანჩხი (ირჩევენ ერთი დღით). ნ. ჴელოსანი.

ხატის მეკალოე
ნ. შულტა.

ხატის მიზეზი
ნ. ბირკოლი.

ხატობა, ჯორობა (ჯვარობა)
ხატის დღესასწაული.

ხატოტი
მოჴ., ჴოჴნოტაი ჴ., ფშ. პირშუშხა, хрен. ასე ამიხსნეს მოჴევეებმა, მაგრამ ალ. მაყაშვილის თანახმად ხატოტი არის არა პირშუშხა, არამედ свербига. „ქართულად ტიტა არის“ (ჴ.) (მართალიაო, ალ. მაყაშვილმა დამიდასტურა).

ხაფხოლი
თ., ხიფხოლა ფშ. ყინტორა (მიწავაშლის მსგავსია). ნ. ხიფხოლა.

ხაშალი
თ. სნეული (ცხვარი, ძროხა), ხამშალი თ. ჩალა-ბურდო (გაფუჭებული?).

ხაშალი
მთ. ნ. ხანშალი.

ხაშური
ფშ. ნესტიან ადგილზე მოდებული რამ ქაფივით.

ხაჩანა
ფშ. (?) მხვილი შალი, ფლასი (მატყლის ბარდანისთვის გამოსადეგი), ხიჩონი ჴ. დაბალი მატყლისგან ნაქსოვი ბალღების ჩასაწვენად აკვანში. ხეჩანი თ. იგივე.

ხაც
გახაცებული ჴ., ფშ. გამრუდებული, გახრილი. გაუხაცები ჴ. გაუმრუდები. დახაცაჸება თ. დაცდენა, დავაჴაცაჸე თ. დავაცდინე.

ხაცუმაჸი
თ., ბებერა ჴ., მოჴ. ზარდი, ობობა. ნ. ბებერა.

ხაცხაცი
ჴ., თ. შეცდომა, არევა. ხაცხაცად მომივიდ“ (თ., ჴ.), „ხაც-ხაც(ს) არ მავიდა“ (ჴ.) ხაცხაცს არ მოვიდე, არ შემცდეს.

ხაჭო
თ., ჴ., ნ. კალტი.

ხახ, გახახებული
ნ. სახახო.

ხახამ-ი
ჴ., თ. ადვილად გასაჩეჴი ხე.

ხახამა
მოჴ., მწყერთ-იფქლა ჴ., მწყერთ-ქეფლა ფშ., სტომი თ., თაგვის(ს)ტომა ჴ. (შატ.) წითელი ხილია, მოცვის ოდენა მარცვლები აქვს.

ხახან
გაიხახან ჴ. გაიხარხარა (ჴ. მას.).

ხახორა
ჴ. ყლოტრი (თხილისა, რცხილისა, წიფლისა).

ხაჯე
თ. კლდის მცენარეა. არც ბალახია და აღარც ბუჩქი.

ხე-ბალახა
მოჴ. ბალახია.

ხე, სახლის ხე
(მრ. ხეები) მოჴ., ჴ. ჴევსურეთში კეზზე (მოჴევეებში ტანზე) დასადები დირეები. ჴევსურეთში: ჯერ კეზი, იმაზე ხეები, იმათზე ჭერი, ჭერზე ადეში (ფიჩხისაგან), იმაზე ყარტი და ყარტზე მიწა. თუშეთში: ჯერ ჴიდი (თავხე), შემდეგ ყავრე (ჭერი), მერმე ხავსი და ხავსზე მიწა. ეს არის იატაკი შუა სახლისა. ზედ გააყარა ხე-ჭერი თავ-თავის ღილღვის ძვალია (ჴ.). ნ. შოლტი, ჴიდი, მოსელი.

ხებესტარი
მთ., ფშ. გაუგებარი, ყეყეჩი.

ხევა
იხევენ პირს იგლეჯენ პირს (ჴ. მას.).

ხეთქვა
მოჴ. (ყ. 773, 9 ქვ.) გადატანით: თქვლეფა.

ხენება
გახენებს ჴ. გახედავს, გამავხენა გამოვხედო, გაუხენებავ გაუხედავს, შაუხენებავ შეუხედავს და მისთ. (ჴ. მას.).

ხერხ-ი
მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. ხერხი (ჴერჴი ჴ., მთ., მოჴ., ფშ., თ. მოხერხება.

ხერხატი
ფშ. ნ. ხირხატი.

ხეტარი
ჴ. ვადა, „ხმლის რუჩკა“ (ბეს.). მოყმემაც ჴელად იყარნა ხეტარნი თავის ჴმლისანი (მოყმისა და ვეფხვის ლექსში).

ხეფიჩხარი
ჴ. (?) აბეჩხარი, მოუსავლიანი ადგილი. ნ. ხირხატი.

ხეჩანა
თ. ნ. ხაჩანა.

ხეცრო
ჴ., ნეჯი ჴ. (ე. ი. მეჯი), ნეჯვი თ., თეზო თ. ა) ხეცრო. ბ) ჴერჴი ჭიდილში.

ხვადი
ჴ. მამალი ცხენი (გინდ დაკოდილი, გინდ დაუკოდავი). ხვადი თ. მამალი საზოგადოდ: ხოდი გუდ. მამალი ცხენი (დედალი – ჴდალი). ხოდი მთ., მოჴ. მამალი საზოგადოდ (ძაღლი, კატა და სხვა).

ხვავი
ჴ., თ. გალეწილი პური, სანამ გაანიავებდენ და ბზეს მოაშორებდენ. ხოვი გუდ., მთ., მოჴ.

ხვალზეგ
ფშ. ზეგ.

ხვარდი
ფშ. ა) მდინარის წამონაღები ყინული. ბ) ჯირყვალი.

ხვასრ
იხვასრების ჴ. იცრემლება, ტირის ნ. ხორსლ.

ხვაცი
თ.: ფერიც ხვაცი, ჭვირის ხვაცი (კაჭაობაში). ნ. ქისი. ვეძისჴეველის სიტყვით: ფერი ამოკუზული მხარე კოჭისა, ჭვირი (ხვაცი) ამოთხრილი მხარე, ბეგი ამოკუზული მხარე.

ხვედრ
ხვედრივ (ძმა ძმას) დასტაკებია (ჴ. მას.).

ხვეულ-ი
ნ. საცერული; ხვეულა ნ. ღაჯია.

ხვეული ქადა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „უგულოდ გამომცხვარი ქადა. ასე ეძახიან ბარში გამომცხვარ ქადას ფშავლები“. ხოული ქადა მთ. ა) რამდენიმე ქერქით გაკეთებული ქადა (ქერქსა და ქერქს შუა ხახვ-გარეული ხავიწია წასმული. ბ) გულიანი, მაგრამ თავ-მოკრული („მოხოული“) ქადა.

ხვეურა
თ. ნ. მხვევარა.

ხვეწ
ნ. გახვეწა.

ხვეწი
ჴ. ხოწი, მოხრილი რკინა, რომლითაც იხვეწება (ე. ი. იფხიკება) ხის თეფშები, ხონები და სხვ. ნ. ჩქუთი, ჩიფქი.

ხვთის (ხთის) თიჴის კაცი
ნ. თიჴა.

ხვთის გარეგანი
მოჴ. ნ. გარეგანი.

ხვია
ფშ. ნ. ღვიო.

ხვივილი
ფშ. (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 141) გუგუნი. მხვივანი ქარი ზორბახმიანი ქარი.

ხვითო
(?) ნ. ხუთაო.

ხვითქი
(გადატანით) ოფლი: და ძალზე ხვითქი სდიოდა (რაფ. ერისთავი, „ივერია“, 1886, № 77).

ხვინტლი
ჴ., ყვინტლი თ., წვინტლი გუდ., მთ. ცხვირის სითხე. „საქართველოში ცინგლს ეძახიან“ (მოჴ.).

ხვირი
მოჴ. მსხვილ-ფეხა ბალახი. სქელია, მაღალი იზრდება. ნ. ყარტი (2).

ხვირშლი
თ. ნ. ხშირი.

ხვრიში
(ყ. 855, 19) წვნიკი თოვლი. „წვრილი, მაგრამ ხვრიში თოვლი მიმავლებს სახეს უწკეპლავდა“ (ყ. 850,8).

ხთის თიჴის კაცი
ნ. თიჴა.

ხთის იასაული
ხთის იასაულ გიძღოდასთ უჟამოსა და ჟამსაო (ჴ.).

ხთიშვილი
(< ღთიშვილი < ღვთიშვილი < ღმრთის შვილი) „ხატი ანუ ჯვარი“ (ბეს.), „ხატისად ვიტყვით“ (ბაკურჴ.). „ანგელოზები, ხატბი“ (მთ.) ამა თუ იმ გვარისა და კუთხის სალოცავი, წარმოდგენილი ღვთაებრივი ძალის მქონედ. ხთიშვილებია სხვადასხვა „ჯვარი“. გუდანისა, ჴაჴმატისა, არხოტისა, ლაშარისა და სხვ. ხთიშვილებია აგრეთვე კოპალა, იაჴსარი და სხვა სალოცავები, რომლებსაც ძველი სახელები დაუკარგავთ და მათ ნაცვლად ქრისტიანული მიუღიათ: წმინდა გიორგი, სანება (ე. ი. სამება), კვირია. ქრისტიანული გავლენით ახსნება აგრეთვე ანგელოზი, რომელიც ხთიშვილად არის წარმოდგენილი. თვით ხატი ანუ ჯვარი, რომლებიც ხთიშვილის სინონიმებია, ქრისტიანულ ნიადაგზე წარმოშობილი ტერმინებია, მაგრამ მათი მნიშვნელობა და შინაარის ძველია: სალიტერატულო ქართულზე ცნობილ საეკლესიო ხატთან და ჯვართან მათ, სახელის გარდა, არაფერი საერთო არა აქვთ. ბეს. გაბუურის „ჴევსურულ მასალებში“ იკითხება: „ეს ჯვარები ანუ ხთიშვილები სუყველა ერთნაირი კი არ ას: ჴევსურეთში უფრის (ეშმაკის) ჴელობა (იგულისხმება ხელქვეითად ყოლა, დამორჩილება. ა. შ.) ზოგს ჯვარს არ აქვ ხთისგან მიცემული, და ზოგებს ხთიშვილებს კი აქვ ხთისგან მალოცვილი ეშმაკთ ლაგმვა; და ამისთანა ღთიშვილში აკოჭვიებენ ეშმაკის სულ-წამაყრილს ქალს, რომენ ხთიშვილსაც ეშმაკთ გაძევების ჴელობა-აქვ. დაკოჭვილ ქალს წლით თითო საკლავ (ბატკან ან ცხვარ) უნდ დროშათ სანათლავად იმ ხთიშვილში, რომენ ხთიშვილშიაც დაკოჭვილ ას“ (გვ. 153). აქედან ჩანს, რომ ხთიშვილი, ისე როგორც მისი სინონიმები ხატი და ჯვარი, ადგილსაც ნიშნავს სადაც ამ სალოცავის დღეობაა დანიშნული.

ხიბალი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ეშმაკი და კუდიანი“. ხიბალი ჴ., თ. მავნე (ეშმაკი და სხვ.). დაგხიბლა ღმერთმა! (წყევლაა). შემხიბლა, დამხიბლა მოჴ. მომაჯადოვა.

ხიბრაჸი
თ. ხვავს ცოცხით მოაცლიან ბურდოს, რომელსაც მარცვლები გაჰყვება და ცალკე გაანიავებენ.

ხიზანი
გუდ., მთ., მოჴ., ჴ. ჯალაფობა, ოჯახი.

ხილ-ი
შავი ხილი მოჴ., შალშავი მოჴ., შალშავი ჴ. მოცვი. ჟოლი (ჰო, ასეა!) თ. იგივე. წითელი ხილი მოჴ. წითელი მოცვი.

ხილაბანდი
მთ., თ. (ახალაია, წინათ არ იყოვო) სამ-კუთხიანი თავსაკრავი ღამით დასაძინებლად ქალთათვის.

ხილილო
ჴ., შოთი გუდ., მთ., თაფლიანი ფიჭა, გამოუწურავი.

ხიმბიწარი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „დაუდეგარი, მოჩხუბარი, დაუსვენებელი, ჩირქინა“. ხიმიწარი მთ. მოჩხუბარი, „შარს რომ არ დაულევს კაცს“.

ხიმიწარი
მთ. ნ. ხიმბიწარი.

ხინდე
თ., საზედავა ფშ. ქსოვაში ძაფი რომ გადის და გამოდის. ნ. თხორი.

ხინკა
ჴ., თ. სლოკინი. მახინკავებს მასლოკინებს.

ხინკალი
გუდ., მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. წმინდად დანაყილი ხორცი (ან ხაჭო) პურის ცომის თხელ კანში გახვეული და ადუღებულ წყალში მოხარშული. კვერები თ. იგივე.

ხინძილი
ფშ. ღანძილი (შიბუ მთისაა, ხანძილი – ბარისა). ნ. შიბუ.

ხინწუკაი
ჴ., მიწუკაჸი თ. მუწუკი.

ხინჭრუკა, ხინჭრიკვაჸი
თ., ბროლი ჴ. ერთგვარი თეთრი ქვა, ბროლის გვარისა.

ხირკა
თ. დუგმა.

ხირშლი, ხვირშლი
თ. ნ. ხრიში.

ხირხალი
ჴ. ქვიანი ადგილი, მოსავალი რომ არ მოდის. ნ. ხირხატი.

ხირხატი
ფშ., ჴ., თ., ხერხატი ფშ., ხირხალი ჴ., ხირხოტი მთ., მოჴ. გამოღალული, გამოფიტული მიწა, ქვიანი. ნ. ხეფიჩხარი.

ხირხოტი
ნ. ხირხატი.

ხიფ-ი
ჴ., ფშ. ჴიფი (?) მთ., შიტე თ. დართული ძაფი, ტარს რომ მოაცლიან, სანამ მურგვად დაიხვეოდეს. ნ. შიტე.

ხიფართი
ხიფათი, მარცხი (ჴ. მას.).

ხიფხოლა
ჴ., ფშ. (ჭყონიას ხიფზოლა კორექტ. შეცდომა უნდა იყოს) „ყინტორა, საჭმელი ძირი აქვს, თეროსა ჰგავს“, „მიწის ვაშლივით საჭმელია“ (ბეს.). ხაფხოლი თ. ნ. ჭიმა, ღიმა, ფიფხოლა, სასხეპია.

ხიჩონი
ჴ. ნ. ხაჩანა.

ხიწი
მოჴ., ლიჩი თ., ნაცხერი ჴ., ფშ. ხისა ან ფიცრის წვრილი ნახეთქი, ხელში რომ შეერჭობა კაცს.

ხიწიწი
თ., ხროიჭი ფშ., ნახშიორა მოჴ. ნ. ხროიჭი.

ხლუკი
მთ. ნ. ფსვენი, ხვლიკი.

ხოდი
გუდ. ხვადი.

ხოვი
გუდ., მთ., მოჴ. ხვავი.

ხოვრიალი
მთ. ხვავრიელი, ბევრის ჩამტევი (ჭურჭელი). ნ. ხომარიელი.

ხოზდაგი
ნ. სახოზდაგე.

ხოზო
ფშ., მთ., ბალახია (ლახჭიმა მთ.), მის გულს ჭამენ. ნ. ლახჭიმა.

ხოკ-ი
მთ., მოჴ., ნ. ღოკი.

ხოკერ-ი
ა) გუდ., მთ., ფშ., ჴ., თ. სკა გაკეთებული არყისა, ცაცხვისა, ვერხვისა, ბლისა და სხვა ხის ქერქისგან. ასეთი სკები ფშავსა და მთიულეთში ცალკე დახურულ კარვებში აქვთ, ხევსურებს კი – ჭერხოში. ფუტკარი რომ შევიდეს, კედლის ქვემო ფიცარი, რომელზედაც ხოკერია მიმდგარი, გამოჭრილია ხოკრის პირდაპირ. ბ) მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. ხოკერს აგრეთვე დედაკაცებიც ხმარობენ: შიგ ტარი, მატყლის ნამტენა (ჴ.) და სახრელი უწყვიათ. ხოკერაი მოჴ. მატყლის ჩასადები. გ) ხოკერი გუდ., მთ. ნ. მთვარე.

ხოლიება
ნ. გახოლიება.

ხომარიელი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „განიერი“. ხომრიელი თ. განიერი. ხოვრიალი მთ. ბევრის ჩამტევი (ჭურჭელი).

ხომრიელი
თ. ნ. ხომარიელი.

ხონჩა
(სპ. خوانچه ) ნ. კაპკურა, ტაბკურა.

ხონჯარი
მოჴ. ნ. საწელე.

ხორ
იხორება თ. მარცვლები სცვივა (პურს, მტევანს და სხვას).

ხორა
ფშ. დაგრეხილი თივა და ჩალა. ნ. ხორამი.

ხორამი
ჴ. ცხენზე დაკრული საგზაო თივა ან ჩალა. ხორამი მოჴ. ა) ერთად მიხვეტილი თივა. შემდეგ, წვიმამ რომ არ გააფუჭოს, შეაწყობენ და ბიჟინას გააკეთებენ. ბ) მოჴ., ჴ. დაგრეხილი თივა და ჩალა, ერთურთში არეული. ჩალასა და თივას ერთად აურევენ და დაგრეხენ (მარტო თივა არ დაიგრიხება).

ხორგი
ნ. ხორდი.

ხორდი
(1) (იშვ. ხორგი) მთ., რაკი მოჴ., ფაცერი ჴ., ყინვარი თ. წყალზე გადაკრული ყინული.

ხორდი
(2) ფშ. (რაზ.-ჭყ.) იხ. ღმურძლიო. ღმურძლი კი, ქართლში ხმარებული, ასეა ახსნილი: „დარგვალებული და მაგარი ხორცები კან ქვეშ“.

ხორო
ხორონი ჯიჴვებისანი ჴ. ჯიხვების გროვა (ჴ. მას.).

ხორსლ
იხორსლება მოჴ. იცრემლება, ტირის, იხვარსების ჴ. იგივე.

ხორხავს
ჴ., ხორხნის ჴ. „მშრალად ფქვავს“, მსხვილად ფქვავს, გვრიშად ხფქვავს თ. ღერღავს.

ხორხორი
(ყ. 257, 16; 259, 15 ქვ.) მითქმა-მოთქმა, აურზაური, ჩოჩქოლი. ხოხორი ა) მოჴ. ხოხორი ჴ., მთ. ხმაურობა, ფინთად საუბარი, „კაცი რომ კაცს ძაგავს“ (ჴ.).

ხორხოშა
მთ. წვრილი სეტყვა (ვერას აწყენს ყანას). ხორხოშელა ფშ., მოჴ. (ყ. 248, 13 ქვ.; 723, 19), ხორხოშელაჸი თ. შდრ. კორკოტა.

ხოტმატო
თ. ჩეჩვის ნაბოლოვარი მატყლი, გადაწეწილი.

ხოული ქადა, მოხოული ქადა
მთ. ნ. ხვეული ქადა.

ხოყანა
ჴ., ფშ., ჴოყანა მოჴ. ქვეყანა.

ხოშვა
გახოშვა, დახოშვა ჴ., ფშ. (ვაჟა, 494, 14) ღილებისა და მძივების აყრა ტალავრისაგან. სინათლის მოკლება (?): შუქს ჰკარგვენ, იხოშებიან ციური ჭია-ცეცხლები (ბაჩანა, „ივერია“, 1887, № 208). გახოშა ჴ. გაკაფა.

ხოშიანი
(სპ. خواهش ) ჴ., მთ., ხოიშნობა შუამდგომლობა. „მიხოიშნე – მიხათრეო“ (ჴ.), ასე მითარგმნა ერთმა, მაგრამ არ უნდა იყოს სწორი.

ხოშორი
(ს. Խոջոր) მთ. მსხვილი, „რა შვენიერი ნიგოზია: სულ ხოშორ-ხოშორი კაკლებია“ (ჭყ.). „რო ტიროდა, სუ ხოშორ-ხოშორი ცრემლი ჩამოდიოდაო“ (მთ.).

ხოწი
(1) ჴ., თ., ფშ. მოკაული მჭრელი რკინა ხის თეფშებისა და ხონების და სხვათა ამოსათხრელად (იმით „იხვეწება“ თეფშები, ხონები, კოვზები, ქიტები, კოჩხოები). ხვეწი ჴ. (?) ფოლადისა და რკინის პირიანი საფხეკი (სწორედ ის, რასაც ვახტანგის სამართალი „სანახავ რკინას“ უწოდებს) (ურბნელი, „ივერია“, 1887, № 14).

ხოწი
(2) მთ. ცეცხლისგან კეცის გადმოსაღები კავი (რკინისაა. სხვად არაფრად იხმარება, ფართო პირით უნდა გასინჯონ, გამომცხვარია თუ არა). ნ. კაკაჩუნა.

ხოჭვა
მოჴ. (ყ. 334,2 ქვ.) ხვეჭა.

ხოხ-ი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ქისერი, მსხვილმარცვალა სალესავი“ (ალბათ შეცდომაა, უნდა ქასური და არა ქისერი). ხოხი მოჴ. ქასური, ცელის სალესავი. ხოხი ჴ. რიყის ქვა. ხოხით ჯერ გალესვენ, შემდეგ სალესავით გამოუსწორებენ პირს. ხოხი თ. ერთგვარი ქვაა, მაგარია. იმით ჯერ პირს გამოუსწორებენ გასალეს იარაღს. ხოხი მოჴ. ქასური. აქედან ზმნა ხოხვა ჴ., თ. ხოხზე ასმა. გახოხვა: ცულის ცულას გავხოხავ, ჴენცელს გავხოხავ. ხოხი ჴ. თ. მაგარი ქვა. იხმარება ცულისა და სხვა იარაღის პირის გამოსასწორებლად. შემდეგ კი რბილი ქვით ალესვენ. ნ. ჩალხი. (2).

ხოხვა, ხოხნა
ფშ., ერწო (ვაჟა, 369,7 ქვ.) ჭამა (ცხენისა, ჴარისა). ხოხავს ბაკურჴ., მოჴ. ძოვს (ბალახი თუ ვარგა). დაბერებულხარ, ძროხაო, ბალახს ვეღარა ხოხაო (მოჴ.). ცოტას მოთოჴნი, ცოტას მოხოხნი (ფშ.).

ხოხნიკი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „მხიარული“.

ხოხოზიკი
ნ. ნახშიორა, ხიწიწი, ხროიჭი.

ხოხორი
(1) ფშ. საჩირთედ მოწეული ნეკერი. ნ. ჩირთი.

ხოხორი
(2): წვრილი მუწუკები კანზე (არც მუწუკებად შეიძლება ჩაითვალოს).

ხოხორი
(3) ჴ., მთ., მოჴ. ხმაურობა. ნ. ხორხორი.

ხრიაკი, ხრიოკი
მოჴ. ოღრო-ჩოღრო კლდიანი ადგილი. ჩემო ქვეყანავ, ხრიაკო, მაღალ- და მრავალმთიანო. შენსა კიდეთა ბეჩავნი უღელის ჴარით ჴნიანო. ვინც იმათ ძალას მიაყრის, ნაღველი დაანთხიანო (ალექსანდრე ყაზბეგი).

ხრინკ-ი
ჴ., ფშ., მთ., მოჴ. სარმა, კვანტი, ფეხის გამოდება ჭიდაობაში. ხრინკაი გუდ., მთ., ბორკილი ჴ., თ. იგივე. ნ. ხრინკული.

ხრინკა
ჴ. ხმლის სამხარიღლივის რგოლი.

ხრინკული
ფშ. სარმა, კვანტი, ფეხის გადადება ორსავ ფეხში ჭიდაობის დროს. ნ. ხრინკი.

ხრიოკი
ბაკურჴ. (ყ. 317, 10) ოღრო-ჩოღრო კლდიანი ადგილი. ხრიაკი, ხრიოკი მოჴ. იგივე.

ხრიოჭი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ხოხოზიკი“, ცხვრის დუმა ან სხვა რაიმე ქონი, რაც დარჩება გამოწურვის შემდეგ. მთ. იგივე. ნახშიორა მოჴ., ხოწიწი ჴ.

ხრიში
ჴ. (ბაკურჴ.) დაროშილი, მსხვილად დაფქული ან დანაყილი (მარილი, ხორბალი). მხვრიშე მთ., მოჴ. მსხვილად დაფქული (მარილი, სიმინდი).

ხრუწვა
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ქურდობა, პარვა“. გამოხრუწვა ფშ. „გაქურდვა“. ნ. კაწრვა.

ხრჭიალი (კბილებისა)
(ყ. 47; 217, 6; 229, 16) ღრჭიალი, ღრჭენა. გახრჭიალება იგივე. გაიხრჭიალა (კბილები) ყ. 243,8 ქვ. ნ. ღრჭიალი. ახჭენს, გაახჭენს ჴ. (ბაკურჴ.).

ხსენი
ჴ., მოჴ., წამალა მთ. დვრიტა, რძის შესადედებელი მასალა. ქორფა ბატკანს ან ხბოს (სანამ ბალახის ძოვას დაიწყებდენ) შეუდედდება სახსენეში ანუ ხსნის ქერქში, რომელიც მობმულია ფაშზე. „დედის სხენს ვარწყევინებ პირიდან“ (ყ. 277,21).

ხტომა, გახტომა
ჴ. ა) გახტომა. ბ) გაფრენა. როგორც ფრენას ფშავსა და სხვაგან ფრენისა და ხტომის მნიშვნელობა აქვს, ისე ხტომას ჴევსურეთში ორგვარი მნიშვნელობა აქვს: ხტომისა და ფრენისა. „რო გითქვამს, ვერ გადახტების შენფერა ჩემისთანასა“ ვერ აჯობებს (ჴ. მას.).

ხუთ-კურა
ნ. ხუტკურა.

ხუთ-ყურა
ნ. ხუტკურა.

ხუთაო
თ., მოჴ. (მრ. ხუთავები), ხუთო ჴ.,ფშ. „ზღვის კენჭი“ (ხვითო?) გალესვენ და წამლად ხმარობენ. „ღლესენ იმასა“ (მოჴ.).

ხუთეული
მოჴ. ხუთი ძნა ერთად აგებული (ყ. 912,9 ქვ.; 913,18 და 2 ქვ.) ნ. მარჴილის უბე.

ხუთვა
ჴ., თ., ჴუთვა მოჴ. დაჭერა, არ-მიცემა (ნასესხები ფულისა ან ნათხოვარი ნივთისა). ნუ მხუთავ ჴ., თ., ფშ. ნუ მიჭერ (ფულს). ნუ მხუთავ, მომეც ჩემი ხვედრი ფული ნ. ჴუთვა.

ხულა ცხორი
მოჴ. უყურო ცხვარი(ყური ცოტა რამ აჩნია); ყურულა, ხულა ცხვარი ჴ. (არხ.) პატარა ყურებიანი ცხვარი, ხულია ჴ., ხულა ცხვარი თ., ფშ. იგივე.

ხულაი
მთ. ფაცხა.

ხურო
ჴ., თ., ფშ. (წინათ) კალატოზი („ყორის ამგები“). გამაგრდი ციხევ, ტიალო, ხუროთ ნაგებო ქვისაო (ბუქურ. 69, II, 13).

ხურტკმელი
თ., ორ-ყუნწა ჴ. (შატ., მიღმაჴ;) კინკრიჟო.

ხურხუმა
მოჴ., თ., ფშ. ბალახია, ყიზლარში იზრდება და ცხვრისთვის მეტად კარგია ზამთრობითო: შირაქშიც იზრდება, მლაშე ბალახია. ნ. წითელ-წვერა.

ხურჯინი
თ., ხურჯინანი ჴ. ხურჯინი.

ხუტარი
ჴ. შრიის ფაფა. შვრიის ფქვილის თბილ წყალში ჩაჰყრიან და საფუარს მისცემენ. როცა აფუვდება, წმინდად გასწურვენ, ქატო დარჩება და წვენს და, რაც თან გაჰყვება, აადუღებენ, გასქელდება და ფაფად გადაიქცევა. მჟავე საჭმელია. მუსხუტურაჸი თ. იგივე.

ხუტკურა
ჴორ., ხუთ-ყურა, ხუტყურა, ხუტკურა ჴ., სიმარტლი თ. სხმარტლი, ზღმარტლი.

ხუში
გუდ., მთ., მოჴ., დუჟნი ჴ., დუჟი, დუჟილი თ., დუჟილი ფშ. ფურთხი. გადახუშა გადააფურთხა.

ხუცესი, ხუცეზი
(ხატში)ჴ. მთავარი ღმერთმსახური ხატში, დამწყალობნებელი (ხატში). ნ. ჴევისბერი.

ხუცობა
ჴ. საკლავზე რისამე ან ვისიმე კურთხევის დროს ლოცვების წარმოთქმა ხუცესის მიერ (ჴ. მას.).

ხუხვა, გახუხვა
მოჴ. ცივი პურის ცეცხლში ჩათბობა. გახუხე პური! გახუხვა თ. ატუსვა, ატრუსვა.

ხუხუცი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ბერი კაცისა ტრფობა“.

ხჭენა
ნ. ხრჭიალი.

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!