მთის კილოთა ლექსიკონი

There are 168 names in this directory beginning with the letter ჴ.
ჴადურა
ფშ. ქერის ოთხ-ძნიანი წერა (წერა წმინდა პურის ოთხი ძნა). „სამს ძნას დავხყუდებთ ავდარჩი“ (ბაკურჴ.).

ჴავრეზი
ჴ. (ოჴერჴევი) ნ. ჴარო.

ჴალ-ერბო
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ერბოზე მოკიდებული ხავიწივით“, ფშ., მთ., მოჴ. ჴალი და ერბო

ჴალ-ი
ჴ., თ., ფშ., გუდ., მთ., მოჴ; ქუმელი. გახურებულ კეცზე ან ცეცხლზე შემოკიდებულ ქვაბში მომწვარ-მოხრაკული პურეული (ქერი, სიმინდი, იფქლი). დაფქვენ და შემდეგ ჭამენ (განსაკუთრებით გავცელებულია მწყემსებში). დაჴალება ჴალის გაკეთება. ჴალი ჴაჴამდინა, ფაფა კართამდინა, ქერის პური მთამდინა, წმინდა გადასვლამდინა (ჴ., მოჴ.). შენიშვნა: ჴაჴამდინა, ე. ი. ჴალს მაწივრობა არა აქვსო. წმინდა, ვარიანტია: იფქლისა.

ჴალება, დაჴალება
ჴ. „ქერის მოწვა ქვაბში მშრალათ“ (ბეს.) მშრალად მოწვა ქვაბში ან ტაფაზე ხორბლისა, სვილისა, სიმინდისა (ჴ. მას.).

ჴამ
ჴამა თ. ვარგა, არ მიჴამის თ. არ მივარგა. საჴამური თ. სავარგისი. საჴამსი ფშ. სავარგისი (საქონელზე).

ჴანჴეშა
ჴ. (არხ.) ბალახია.

ჴარ-გუთანი
გუდ., თ. (კახურიდან?) ვარსკვლავნარი დიიდ დათვი. შედგენილობა: ყევარი ჴარი, გუთნის დედა, მეკოლე (თოჴი უჭერია ჴელში, მისდევს და ქაჩავს“). დარეჯანიანი ჴ., ამირანიანი ფშ.

ჴარ-ი
ნ. ძროხა.

ჴარ-ი
ჴ., ფშ., თ. მოჴ. გადატანით: კარგი ვაჟკაცი (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 141), ზორბა, შეძლებული, ღონიერი.

ჴარ-ირმის ნაფრენი
ფშ., თ. ნ. ირმის ნაფრენი, ჴარ-ფურთ ნახტომი.

ჴარ-ლაღი
(1) მოჴ. (ყ. 312, 16 ქვ.; 690, 3 ქვ.; 692, 5) ჴარ-ლაღაი მოჴ. ერთი წლის მამალი ჯიხვი (საპირისპიროა წალი).

ჴარ-ლაღი
(2) ჴ. (ბაკურჴ.) „ირმისთვი იციან ჴარ-ლაღი ირემიო“ (ბაკურჴ.).

ჴარ-ფურთ ნახტომი
ჴ., ჴარ-ირმის ნაფრენი ფშ., თ. „ირემი გაქცეულა და გამსქდარა, ჴარი ნელად წასულა და დანიშნულ ალაგს მიუწვენია“. ნ. ჴარ-ირმის ნაფრენი.

ჴარ-ჯიჴვი
ჴ. მამალი ჯიჴვი (დედალი ჯიჴვი – თხა, შუნი).

ჴარა
ჴ. თოფის ჯურა. სხვებთან შედარებით ნაკლები ღირსებისაა (ჴ. მას.).

ჴარავანი
ფშ., ჴ., თ.; გუდ., მთ. ჴაროვანი მთ., თ. ერთად შექუჩებული და მთაზე გარეკილი ხარები ზაფხულში. ნახირი მოჴ. საპირისპიროა ფუროვანი. ჴარავანი უწველი მსხვილ-ფეხა საქონელი: ხარი, მოზვერი, დეკეული, ცხენი, ჯორი (ჩაჩ. 61). მეჴარავნე – ჴარავნის მწყემსი; საჴარავნო მწყემსის ქირა (ჩაჩ. 65). ჴარავანი ჴ. ბევრი ჴარ-ფური ერთად (ჴ. მას.).

ჴარდღე
თ. ( <ჴართ დღე), ალო მთ., ფშ.

ჴარვეზი
ნ. ნათერძი, ჴარო, რუყი.

ჴართ-კვერი
თ. ოცობას (ნ.) მამულში გატანილი და უღელზე გადატეხი პური.

ჴარი-პარია (ჴარა-პარია)
მთ., ფშ., თ. „მესკვლევივით აშუქებს, მაგრამ მესკვლევი არ არის ისი“ (მთ.), თ. „სასკარივით არის“. „ჴარიპარია ცოტა წითელია, სისკარი – თეთრი“.

ჴარის იარაღი
ჴ. გუთანი (ჴ. მას.).

ჴარის ფერცხალი
ნ. იარაღები.

ჴარის ყვავილი
ნ. მარტო-ყვავილი.

ჴარმანეში
ჴ. (ბაჩანა, „დროება“, 1885, № 187) ხატში დასაკლავი ჴარი, დაკოიდი, ასე 7 – 8 წლისა. ხატში ბერი ჴარიც დაიკვლის ჴევსურეთში.

ჴარნია
ჴ. ნ. ჴერნია.

ჴარნუყაჸი
თ. ბალახია. ჭამენ.

ჴარო
(1) ჴ., ჴ. (ბაკურჴ.), მოჴ. სახლში დადგმული საპურე ბეღელი, ფიცრებისაგან გაკეთებული.

ჴარო
(2) თ. ალატი.

ჴარო
(3), ჴაროზი ჴ. (არხ.), ჴარვეზი ჴ. (ოჴერჴევი), ჴარვეზი ნ. ნათერძი, რუყი.

ჴარო
(4) ჴ., ხარო ფშ. თხრილი.

ჴარო-კვერი
ფშ. (რაზ.-ჭყ.) „ახალწელიწადს იციან. ბედის ბედის კვერებთან ჴართ-კვერსაც გამოაცხობენ საერთო ოჯახის ბედზე. ახალწელიწადს მეკვლე მოუვათ, ჴართ-კვერი უნდა შეაგორონ კარებიდან სახლში. თუ წაღმა მობრუნდა, კარგია; თუ უკუღმა, ცუდი ნიშანია. მერე ნათლისღება დღეს, რომელიც კაი ჴარია, იმას გადაატეხენ კისერზე და შეაჭმევენ (აქ მე მიმიწერია: თავადაც შესჭამენ. ა. შ.) მართალიაო, მიმიწერია. მთ. იგივე. შესწორება: ახალწელიწადს რომ კვერს შეაგორებენ, ის მეკვლის კვერიაო. ნათლისღებას ჴარს რქაზე გადავამტვრევთ და შევაჭმევთო. მთიულეთში ფურის ბედის კვერიც იციან (ჴარების ბედის კვერი, ფურების ბედის კვერი).

ჴარობს
ჴ., მთ., მოჴ.; ფური ჴარობს ჴურავს, ატეხილია; ჴარობს, კეთილობს ჴ., ეჴარების თ., მეგველიანი (მეგოლიანი) მოვიდენო გუდ.

ჴაროვანი
მთ., ჴ., თ. ბევრი ჴარი ერთად. შიგ არ უნდა ერიოს არც ფური და არც ბუღა (ბუღა შეიძლება ერიოსო, ბაკურჴეველმა).

ჴაროზი
ნ. ჴარო (3).

ჴარწინა
გუდ., ნ. ურნატა.

ჴასება
იჴასების ჴ. ტირის (ბავშვი). „ყმაწვილ იჴასების, ჩქარად მოეუდო, დედას ეტყვიან“ (ჴ.).

ჴასიანი
ნ. ჴასრიანი.

ჴასრ-ი
ფშ (?) მორევი, რომლის ზედაპირი დუღს, შფოთს, არასოდეს მოსვენებაში არ არის, ხან შეიკვრის და ხან გაიშლება (ბაჩანა, „ივერია“, 1887, № 207). იჴასრება ფშ. ძალიან დუღს.

ჴასრიანი წყალი (ხასიანი წყალი)
ჴ. ჭორომი (მდინარეში).

ჴატჴვერაი
მოჴ. ტკბილი ბალახია. საქონელი ეტანება ძალიან. ცერცვალას ისხამს. აჭკანა ჴ. ნ. ცერცვალა.

ჴაწირი
ფშ. მოხვეტილი თივა, სანამ აიგებოდეს, ასაგები თივა. მურვილი ჴ. (ბაკურჴ.), მთ., ხორამი მოჴ. ნ. ბიჟინა, ჴოლნაბო.

ჴაჴ-ი
ჴ. ნაზვავები ადგილი, სადაც მიწა მოსქდა, მომსქდარი მიწა, მეწყერი მთ.

ჴაჴ-ი
მოჴ. ფლატე.

ჴაჴა, შაიჴაჴა
თ. პირში შეიყარა (ისე, რომ ხელი არ მიაკარა პირს).

ჴაჴანჭურაი
მოჴ. ნ. ყინჭარა, ჴაჴრაჩაი.

ჴაჴვა, მაჴაჴვა
მაგჴაჴავ ჴ. ამოგაგდებ სულ ერთიანად (ჴ. მას.). „სთხრის და ჴაჴავს გინებითო“ (მოჴ.). ნ. ჴოჴვა.

ჴაჴვლი
ჴ. ქვაბის მური, შიგნით მოკიდებული (გარეთ მოკიდებული – ფუჭვი).

ჴაჴრანტა
ფშ. ნ. ჴაჴრაჩაი.

ჴაჴრაჩაი
მთ., ჴაჴრანტა ფშ., ჴაჴანჭურაი მოჴ., ყინჭარა ჴ., ყირანჭა ჴ. (შატ.), ფშ. ყაყრანტო.

ჴბო
ნ. ძროხა. ჴბოილა ფშ. ნ. იჴბორია.

ჴბორ
ნ. იჴბორია.

ჴდალი
ნ. ჴრდალი, ხვადი.

ჴდომა
მთ., მოჴ., ფშ., ჴ., თ. სვლა. აჴდომა ასვლა, გაჴდა გავიდა, გამოჴდა გამოვიდა, აჴე ადი, ჩამოჴე ჩამოდი, გადაჴდა გადავიდა, ამოჴე ამოდი, შაჴე შედი.

ჴდურება
ვაჴდურებ თ., ფშ. (შე)ვატან (ჴორცს, ყველს). „ჟოლსა სჭამს, მაყვალს აჴდურებს“ (ბუქურ. 55,1 ქვ.).

ჴევ-ი
თერგის ხეობა კობიდან სნოს წყლის შესართავამდის ( საკუთრივ ხევი), ან (გაფართოებული მნიშვნელობით) კობიდან დარიალამდის სნოს წყლის ჴეობითურთ. მაჴევე, მეჴევე ამ ჴევის მცხოვრები.

ჴევისბერი
ფშ., ხუცესი ჴ., დეკანოზი მთ. დამწყალობნებელი ხატში.

ჴევსურ-ი, ჴევსურეთ-ი
ვიწრო გაგებით ჴევსურეთი არის მხოლოდ ის სოფლები და მიწა-წყალი, რომელიც მდებარეობს კავკასიონის მთავარი ქედის გადმოღმა ჴევსურეთის არაგვის აუზში, რომელიც ერთვის ფშავის არაგვს ორწყალში. გაფართოებული მნიშვნელობით კი ჴევსურეთის ნაწილებია აგრეთვე მთავარი ქედის გადაღმა მდებარე არხოტი (არხვატი) და გურო-არდოტ-შატილის ჴეობა (არღუნის სათავეებში), ორი სოფელი ჯუთა და ართხმო სნოს წყლის სათავეებში და, უკანასკნელ, ორი სოფელი გორული და საკერპო (ორივე ერთად ბაკურჴევი) გუდამაყრის თავში. სხვა კუთხეებთან დაპირისპირებით ესენი ყველა ჴევსურეთია და იქ მცხოვრებნი – ჴევსურები, მაგრამ ერთურთის მიმართ კი არა: არხოტელი არხოტელია და არა ჴევსური, აგრეთვე არც შატილელი ითვლება ჴევსურად და სხვ. ბეს. გაბუურის „ჴევსურულ მასალებში“ ხშირია დაპირისპირება არხოტისა და ჴევსურეთისა, ან არხოტელისა და ჴევსურისა.

ჴევსურიშიილი
ჴ. ჴევსური, ჴევსურთ შვილები ჴევსურები.

ჴელ-ასმურა
მოჴ. ნ. ფუშრუკი.

ჴელ-გაკიდებული (ქალი)
ჴ. „ჴევსურეთში თუ ჴელ გააბ ქალს, გინდა გაექცას, მაშინათ ქალი სხვათ ვეღარ წაუვ: ჴელ-გაკიდებული ცოლი ხქვან (ბეს.).

ჴელ-ი
(1) ერთი ჴელი იარაღი (ყ. 14, 8 ქვ.) „ერთ ჴელ ტალავარ“ ჴ.; რაჴელი ჴ. როგორი, რაჴელ ჴ. როგორ. რაჸ(ა)გვერითი თ. როგორი.

ჴელ-ი
(2) ჴ. სამი ძნა (სვილისა, ძველთესლისა), ორი ძნა (ქერისა). წერი სამი ძნა სვილისა, ორი ქერისა. წერი ჴ. ოცდაათი ჴელი (ოცდათერთმეტი) და კეტი (კეტი – კენტი, ერთი ძნა). აგრე მაქვს ჩაწერილი, მაგრამ ანგარიში სწორი არ გამოდის. წერილა ჴ. ათი ჴელი (21 ძნა).

ჴელ-ი
ჴელ მაგიმართას ჴ. ჴელი მოგიმართოს, გაგიმარჯოს (მისალმების ფორმულაა). ჴელად მისვლა ჴ. დანებება. მივიდეს ჴელად ჴ. დაჰნებდნენ, ჴელად მაგიყვანავთ დანებებული მოგიყვანიათ, დაგიტყვევებიათ (ჴ. მას.).

ჴელ-კატურაჸი
თ., კანტალა ჴ., ფშ. შინაური ქურდი.

ჴელ-უყუროდ
ჴ.უშედეგოდ. ბევრმ გაიძღოლა უნცროსი, ბევრა ჴელ-უყროდ მკვდარია (ჴ. მას. 222,33).

ჴელ-ცულა
მთ., თ., ჴენცულა ჴ. პატარა ცული. „თქვენ ნაჯახს ეძახით, ჩვენ – ჴენცულას“ (ბაკურჴ.).

ჴელად მაყვანა
ჴ. დატყვევება და მოყვანა.

ჴელადაი
მოჴ., საწველელი ჴ. ფურის ან ცხვრის საწველი ჭურჭელი, ხისა. ჴელადას ჴევსურეთში სხვა მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს: „ერთ ჩარექა ან ჴელადა არაყს“ (ჴ. მას.).

ჴელეური
ჴ. ნ. ძნა, მარჴილის უბე.

ჴელვა
(1) მაჴელვა ჴ., ფშ., მთ. პოვნა. მაჴელეს იპოვეს, იჴელებიან იპოვებიან, მავჴელეთ ვიპოვეთ (ჴ. მას.). „იმერელმა რკინა მოჴელა და, ღმერთო, სარკინეთი დააქციეო“ (ჴორჴში გაგონილი ანდაზა).

ჴელვა
(2) ჴ. ხელის ხლება. ცოლსა ნუ ჰჴელავ, ვაჟაო, თავს უკეთესის ყმისასა. გაიგებს, გაგიჯავრდება, ვადას მაჰზიდნის ჴმლისასა (ვაჟა, „ივერია“, 1886, № 36).

ჴელზე დაკვრა
მოჴ., ჴ. თამაშობაა. ერთი ზის, მეორე თავს ჩაუდებს კალთაში და ხელებს ზურგზე დაიდებს. დანარჩენები იქვე დგანან. დაარტყამენ ჴელზე და უნდა გამოიცნოს, ვინ დაარტყა. თუ გამოიცნო, ხო კარგი, გამოიცვლებიან, თორემ შეიძლება სულ ჴელები დაუბეჟონ რტყმევით. ეს თამაშობა ფშავშიც სცოდნიათ, მაგრამ მისი სახელი ვერ მითხრეს.

ჴელთვა, დაჴელთვა
ჴ. ჴელთავს აგიჟებს, იჴელთებს გიჟდება. დაჰელთული გაგიჟებული: „დაჴელთულ ხო არა ხარავ – გაგიჟებული ხო არ ხარო“ (ბეს.). [შდრ. ს. Խենթ ხენთ დაჴელთული, გაგიჟებული].

ჴელი(ს) საჴოცი
ჴ. ნ. შაშუბლე.

ჴელის გართმევა
(ბაჩანა, „დ“, 31) გაყიდვა. ჴელს გავართომო გავყიდიო.

ჴელის მომკიდე, ჴელის მამკიდე
(1) (ყ. 844, 14 ქვ.) მეჯვარე, посажённый от ец. ჩემო ჴელის მამკიდეო, ტაგანაი ამკიდეო. თუ ტაგანას არ ამკიდებ, ჴელი მაინც მამკიდეო (მოჴ.).

ჴელის მომკიდე, ჴელის მამკიდე
(2), (ჴელის მამკიდე) ჴ. კაცი, რომელიც ფიცში ჩაჰყვება ისეთ კაცს, რომლის ფიცსაც არ ენდობიან და დაადასტურებს, რომ მისი ფიცი სანდოა (ჴ. მას. 138 – 139).

ჴელის ყრა, ჴელის მოყრა
ფშ., მთ., ჴ., თ. (რაზ.-ჭყ.) „კარგა ჴელი მოვყარე კარგა ვისარგებლე იმისგან“. ჴელ ეყარ ჴ. სარგებლობა ენახა. აღარ უნდა ჴევსურებსა, ყველამ ხყარა ჴელაიო (ჴ.).

ჴელის ჴსნა
აუჴსნის ჴელს ჴ. ნებას მისცემს (ჴ. მას.).

ჴელის ჯაგი
მოჴ., ქურო თ. ნ. საბუჴარი, საფუჴარი.

ჴელნა
ფშ. ურმის გვერდების ხეები. მარჴილის ჴელნა მთ. ღო. მარჴილის ჴელები მოჴ. ნ. დუმა (2).

ჴელობა
ჴ. ზემოქმედების ძალა, დამორჩილების ძალა (ჴ. მას.).

ჴელოსანი
ჴ. ა) ხუცესი (ხატში), ბ) მედროშაე (ხატში); „ჴევისბერი, ხუცესი“ (ბეს.). დასტურს და შულტას ჴელოსანი არ დაერქმის. ჴელოსანი თ., ხუცესი ჴ., ხევისბერი ფშ., მოსანთლე მთ.

ჴელოსნობა
თ. საღვთო წესის შესრულება ხატში, დაკურთხება, დამწყალობნება.

ჴელს-მამკიდე
ჴ. ნ. ჴელის მომკიდე (2).

ჴელცელი
მოჴ. (ყ. 200,2 ქვ., 19 ქვ.), ჴენცელი ბაკურჴ. პატარა ნამგალი, უბედურო ჴენცელაო, ცხოთა ყანის მკვრენცელაო (მოჴ.).

ჴენცლავს
ჴ. ნამგლით თიბს. ნაჴენცლი მოჴ. ნამგლით ნათიბი.

ჴერეული (< ჴელეური)
თ. ა) ნამგლით ნაჴენცლი თივა (რაც ერთ ხელზე დაეტევა. ბ) მატყლის ფარტენა. ნ. ნამტენა, ქაბილა.

ჴერნია, ჭიმა
ჴ. (არხ.), ფხოლის თავაი მთ., სასხეპია მოჴ., ჴარნია ჴ. ჴევსურეთში ჩემი ყურადღება მიაქციეს: ჴარნია სხვაა და ჭიმა (ფხოლის თავაი) სხვაო.

ჴერცო
თ., ღორეჩო ფშ. კასრების ამოსაღები ღორეჩო.

ჴერჴ
მაჴერჴება ჴ. მოხერხება. ვერც აეხლად მაგიჴერჴია? (ჴ. მას.).

ჴეტი
თ., ჩეკი ფშ. ცეცხლის საჩხრეკი რკინისა. ტარი მრგვალი აქვს, პირი – ბრტყელი და მოკაული. ნ. ჩეკი.

ჴეჩა
ჴ. პობა, გაჴეჩა გააპო.

ჴეჴ-ი
თ. დიდი ქვა, რასაც კაცი ვერ მოერევა.

ჴეჴერა
მოჴ., ფშ., უდედო ბატკანი, ობლად გაზრდილი. „იმას ობოლს ვეძახით“ (ჴ.). მოვაჴეჴროთ, დავაჴეჴროთ ფშ., ჴეჴერა თ. ობლად გაზრდილი (ბავშვი, ბატკანი).

ჴვანჩი, ჴანჩი
თ. ფარისებრი ხრტილის მცირეოდენი ამოკუზული ყელში. ლიჴვაჩი ჴ.

ჴვაფ-ი
ჴ., თ. ჩავარდნილი ადგილი. ნ. ჴოფი. ჴვაფებიანი ადგილი ნ. ტაფტუფი.

ჴვაფა
თ., ჟოლი ჴ. ჟოლო. ნ. ქუბი.

ჴვაცი
ნ. ხვაცი, ჭვირის ჴვაცი, ქისი.

ჴველნ
დაიჴველნ ჴ. დაახველა. დაიჴველნ გაბურმ, დაიჴველნ ეშმამაც (ჴ. მას.).

ჴვივილი
თ., ფშ. ჭიხვინი. ჴვიოდა ჭიხვინებდა.

ჴვიმბური
ნ. ჴვიმირი.

ჴვიმირი
მთ., მოჴ., ჴუმბური ჴ., ჴვიმბური თ. წისქვილის სახორბლე. გადმობრუნებულ პირამიდასავით ფიცრებისგან გაკეთებული ძირ-ვიწრო და ძირ-ღია ჭურჭელი, რაშიც დასაფქველი მასალა (პური, ქერი, სიმინდი) იყრება და საიდანაც მარცვალი სარეკელას და ნაველას საშუალებით წისქვილისქვაში ცვივა და იფქვება.

ჴვირთქლი,
ჴორცლი უკ. ფშ. ბუსუსი, ბეწვი. ჴვირთლიანი, ჴორცლიანი.

ჴვირი
მთ. (ქვ. მთ.) ჯინი, ნაგვისა და ნეხვის გადასაზიდი, დაწნული. „ძარას ვეძახით“ (მოჴ.), „ჯინი ვიცით“ (ჴ.). „ჩვენ ჯინს ვეძახით“ (მთ., მლეთე). ნ. ჴონძი. ხვირი მარტუღელით გასატანი ნაგვისა, ნეხვისა.

ჴვირჩლი
თ. კვირტი რომ შეჰყვება მატყლს დართვის დროს.

ჴვნეშა
მოჴ. რას ჰჴვნეში რას ჰკვნესი. ნ. ჴუილი.

ჴიდი
თ., მოსელი მთ., (სახლის) ხე მოჴ., ჴ., შოლტი ფშ., კესის ჴიდი თ. შუა სახურავის ქვეშ გადებული „ჴიდი“.

ჴივილი
დგას ერთი ჟივილ-ჴივილი (ჴ. მას.).

ჴიზიყი
თ. ქიზიყი, ქისიყი.

ჴიმუნი
ჴ. „ტყავის საზელი ხელსაწყო. შიგ კედია მოთავსებული“ (ჩაჩ.) ნ. ჴიმური.

ჴიმური
ჴ. გულ-ამოღებული ქვა ან ხე, რომელშიც ტყავის საზელ კეტს უძევს თავი. საღენჭელი მთ., მოჴ., საზელელი თ. ნ. ჴიმუნი.

ჴინჩი
მოჴ. რომელიმე ასოს ნაკლულევანება. ჴინჩიანი მოჴ. ხეიბარი.

ჴინცვა
ნ. გაჴინცვა.

ჴირება
ფშ., ჴ., მთ., მოჴ. უჴირებს უბოწიწკებს (ფეჴებს): გულზე მეჴირება – გულზე მადგება. ეჴირა ჴ., მთ., მოჴ. (ყ. 374,12 ეხირა) გაჩერებული იდგა.

ჴირიმი
ჴ. თოფია, რომელიც ყირიმიდან შემოდიოდა და სახელიც იქიდან აქვს (ჴ. მას.).

ჴირტალა
მოჴ. ფაფის ან ხავიწის სარევი ჯოხი, რომელსაც სამი კაპი აქვს. სარევი ჴ., „მთიულეთში ფოცხს ეძახიან“. ნ. ფოცხი (2).

ჴირჴალი
თ., ფშ. (ზ. ფშ.) ჭიშკრის დონყაზებში გაყრილი ხეები (გამოიღებენ და გასვლა შეიძლება). აგრეთვე გასაყრელი ხეები ღობეებში (თუ „ღობე“ ჴირჴლებისგან შედგება).

ჴლა
ჴ., თ., ფშ., მოჴ. (ყ. 100 შნშ.) თოფის სროლა, დაშენა. აჴლის, ჩამაუჴლავ, ნაჴალი (ჴ. მას.).

ჴმა
ჴმას იგდებს ჴ. სახელიანია, სახელგანთქმულია. ჴმა გავარდების: ჴმა გატყდა ჴ. ჴმა გავარდა. ჴმის გატეხა ჴ., თ., ფშ. განგაშის ატეხა.

ჴმალ-კიტობა
მოჴ., რიკ-ჯოხაობა თ. ჩილიკობა, რიკ-ტაფელაობა. ჴმალი მოჴ. = ჯოხი თ., კიტი მოჴ. = რიკი თ.

ჴმალი
(1) მთ. რაზედაც წისქვილის სარეკელაა მიბმული.

ჴმალი
(2) ჴმალ-კიტობაში სახმარი ჯოხი, ტაფელა.

ჴმალიკა
თ. გარსაკრების ქსოვაში ბეჭის მაგივრად სახმარებელი თხლად გათლილი ჯოხი.

ჴმელი
ნ. თავ-ჴმელი.

ჴმელი
ფშ. უძეო (?)

ჴმელი გულ-მუცელი
ჴ. მკერდი.

ჴმით მოტირალი
ნ. საჴმითმოტირლო.

ჴმლიანი
ჴ. მამაკაცის ეპითეტია. „ჴევსურები. ჴმლიანს იტყოდნენ მამაკაცებზე“ (ჩაჩ. 52).

ჴმლის ქარქაშობა
ნ. ცულის ყუობა.

ჴმოურაჸი
თ., იჴბორია ჴ., უმართისა მთ., ჴბიოლა ფშ. დეკეული, რომელმაც ადრე მოიგო ხბო.

ჴოვლი
(1) ფშ. სახლის ნანგრევები. ნაჴოვლარი ფშ. ნასახლარი. ნ. ჴოლი. ნაფუძარი.

ჴოვლი
(2) ჴ., სერკვი თ. აგებული თივა, რომელსაც ალერდი აქვს გადაკრული.

ჴოლი
ჴ., ნაჴოლარი ჴორ., ნაჴოვლარი ფშ., ნაფუძარი თ. ნასახლარი.

ჴოლნაბო
ჴ., ბიჟინა მოჴ., ჴაწირი ფშ., ჩადალი თ.

ჴომი
თ. ა) თითის საჴსარი. ბ) კოჭი. ნ. ღვინჭი.

ჴონძი
გუდ., მთ., ნეხვის გადასაზიდი ორჴელა (გამოწნულია). ჯინით ჴარებს გააქვთ ნეხვი მამულზე, ჴონძი კი ორ კაცს მიაქვს.

ჴორ, ჴორვ
ნ. გადაჴორილი, გადაჴორვილი.

ჴორციანი
ნ. სერ-ჴორციანი.

ჴორცის შაბათი
ფშ. ნ. ხარჯი.

ჴორცლი
ნ. ჴვირთლი.

ჴორწილი
ჴ. ქორწილი. საჴორწილოდ ჴ. საქორწილოდ (ჴ. მას.).

ჴორჴი
(1) მოჴ., ფშ., ჴ., თ. მთებში ჩამომდინარე ჴევისაკენ დაფენილი კალთები („რაც ერთურთს შაჰხედავს“). ჴ. პატარა ხეობა. ჴორჴი თ. ჴეობის სათავე მთაში, მოვარდნილი.

ჴორჴი
(2) მოჴ. ყანყრატო. „მაგის ჴმა ჴორჴიაო“ (მოჴ.). ჴორჴი (2) თ. ყელი.

ჴოტი
ფშ., ჴ., თ., მთ., მოჴ. (რაზ.-ჭყ.) „ლუდის გამონახარში ქატო“, ლუდის ჯალა. ჴოტი თ. ლუდისა და არაყის ნაწური. არაყისა ბუყი არის, მაგრამ, თუ გასწურეს, ისიც ჴოტია.

ჴოფი
მოჴ. ა) დაბლობი ადგილი, ჩავარდნილი. ჴვაფი თ., ჴოფი ფშ., ტილთჴოფა ჴ. ჩაწეული ადგილი კეფის ქვემოთ. ნ. ჴვაფი.

ჴოყანა
მოჴ., ხოყანა ჴ., ფშ. ქვეყანა.

ჴოჴვა
(1) ჴორ., მთ. გაწყრომა, დატუქსვა, გამწარება. ჴოჴავს (ცოლს, შვილს, რძალს) უწყრება, ამწარებს. ნ. ჴაჴვა.

ჴოჴვა
(2) ჴოჴავს ჴ., თ. ფორთხავს (ბავშვი).

ჴოჴნოტაი
ჴ., ფშ. ნ. ხატოტი.

ჴრა
ფშ (?) ლასტებით შემოღობილი ადგილი, სადაც ცხვარს შერეკენ საწველად. ფარახი მოჴ., ფარეხი მთ., ბაკი თ.

ჴრდალი, ჴლდალი, ჴდალი
ჴ. ჭაკი, ფაშატი. ჴრდალი მთ., ფაშატი თ. გადატანით: მშიშარა.

ჴრილი
ჴ. ა) მტვერი, ბ) წისქვილში სანაგარემოეს ირგვლივ მობნეული ფქვილის მტვერი. ჴრილი თ., ფშ. ფქვილის მტვერი წისქვილში (მხოლოდ). ნ. კუნელი. მეხი კი ჩამოვაყარე იმათ ჴრილიანს ცხვირ- პირსა. იმათ ქალს ვინღა მისცემდა, ვინ დაიდებდა სირცხვილსა? (მოჴ.).

ჴსნილობა
თქვენ ჴსნილობა მთ., მოჴ., ფშ., ჴ. უკაცრავად თუ არ ვიყო. თქვენდა პატივი იგივე.

ჴსონ
გვაჴსონს ჴ. გვახსოვს, დააჴსონებენ ჴ. დაახსომებენ (ჴ. მას.).

ჴუთვა
მოჴ. ნ. ხუთვა.

ჴუთულა
ჴორ. ოთხ-პირად აგებული ძნა. ოცწყვილიანი წერა. „კოჭაულს ვეტყვით ჩვენ“ (მთ.). „ჴუთულა დიდია: რასაც ერთი უღელი ჴარი მეერევა, იმავ ავაგებთ და ჴუთულა არის“ (მთ.). ჴუთულა მოჴ. „ჴუთულა დიდია, ერთ კალოდ ჩაუყრიან, სამი მარჴილის უბე, მეტი ან ნაკლები“ (მოჴ.). ჴუთულა მოჴ. სამი მარჴილის უბისაგან შემდგარი ძნები (მარჴილის უბე ცხრა ხუთეული ერთ ნაკლებ, ე. ი. 44 ძნა). ნ. წერა, მელაური. ჴუილი ჴორ. კვნესა, რას ჴუი, რას ჰკვნესი? რას გუი მთ. იგივე, რას ჰჴვნეში მოჴ. იგივე.

ჴულჩა
ჴ. ნ. ჴუნჩა.

ჴუმბური
ნ. ჴიმირი.

ჴუნდი
თ., ფშ. საჩეჩლის წინ ქვეშ გაგდებული ლატანი, რომელზედაც საჩეჩლის ბოძებია დარჭობილი (საჩეჩელი – ჯარა).

ჴუნჩა
გუდ., მთ., თ., ჴულჩა ჴ., ჯღანი ჴ., ჴუჩა ფშ., ბანდული მთ., მოჴ. წვრილი ტყავის თასმით ძირგამოქსოვილი ქალამანი. ნ. ბანდული. მაგრა ჩაგბანდავ ჴუნჩაო, გამხანებელო გზისაო. მოკლედ და მოკლედ ჩაგბიჯავ, ჭალაო არხოტისაო (მოჴევისგან გაგონილი). ვარიანტი. იწროდ გაგბანდავ, ჴულჩაო, გამხანებელო გზისაო. მოკლ-მოკლედ ჩამოგაბიჯებ, ჭალაო ქვაჴიდისაო. გათენებისად მოგივალ, ჭალაო არდოტლისაო (ჴ.). ვარიანტი: ქვაჴიდისაო] ხოჴიდისაო.

ჴურავს
ნ. დრილდება.

ჴურჴევაჸი
თ., ფოლორცა მოჴ. სოფლის ვიწრო ქუჩა. ნ. ორღობე.

ჴუფი
ფშ. ჭურჭლის სახურავი (ქვაბისა და სხვ.).

ჴუჩა
ფშ. ნ. ჴუნჩა.

ჴშირი
ჴ., თ. სქელი, густой: ა) ჴშირი დო, ჴშირი რძე. ბ) „მეტად ჴშირი ეძინა და ვეღარ გამოვაღვიძე“ (ყ. 564, 1). „ყინჩივ ეძინა“ (ბაკურჴ.) ღრმად ეძინა. „ჴშირ ძილის დროს“ (მოჴ.).

ჴანჩი
ნ. ჴვანჩი.

აკაკი შანიძე, მთის კილოთა ლექსიკონი

ლექსიკონში შესულია ის სიტყვები და განმარტებები, რომელიც ავტორმა მოიპოვა 1911 და 1913 წლებში ჩატარებული მივლინებების დროს.

აკაკი შანიძე, თხზულებანი, ტ. 1, თბილისი, 1984 წ.

ელექტრო ვერსია მოამზადა მანანა ბუკიამ

Don`t copy text!